Skip to main content

Full text of "Petri Alfonsi Disciplina clericalis von Alfons Hilka und Werner Söderhjelm. I. Lateinischer Text"

See other formats 




Dittzessy GOOgIE 


Original from 
UNIVERSITY OF CALIFORNIA. 


























win, Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


ee Mt en FE u a u eu 


Google 


Google 


ACTA SOCIETATIS SCIENTIARUM FENNICE 


TOM. XXXVll. N:o 4. 











PETRI ALFONSI 


DISCIPLINA CLERICALIS 


ALFONS HILKA und WERNER SÖDERHJELM. 


I. 


LATEINISCHER TEXT. 


== 


HELSINGFORS 1911, 
ER FINNISCHEN LITTERATURGESELLS 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Vorwort. 


Inhalt. 


Einleitung. 


I. 
1. 
II. 
IV. 


Text 


Das handschriftliche Material en en ae a ae en ae 
Das Verhältnis der Handschriften zum Original und zu einander 
Sprache und Stil. 

Die bisherigen Ausgaben 


(tlossarium . 
Anhang I—l. 
I. Freie Versionen . 


I. 


Neue Erzählungen und Zusätze . 


Nachträge und Berichtigungen. 


Google 


n 


” 


n 


I—XIV. 
XV—XXIX. 
XXX—XXXIV. 
XXXV—XXXVI. 
1—46. 

47—53. 


57— 67. 
68-77. 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Vorwort. 


Die Arbeit, deren erster Teil hiermit erscheint, beabsichtigt ein auf kritischer 
Betrachtung beruhendes Bald der ersten occidentalischen Sammlung von morgenlän- 
dischen Erzählungen, der traditionell sogenannten Disciplina Clericalıs (die Hand- 
schriften sagen gewöhnlich Clericalis discıplina) zu geben, ihren Grundtext und ihre 
französischen Bearbeitungen in einer modernen Anforderungen entsprechenden und dem 
handschriftlichen Material yerecht werdenden Form, der sie so lange entbehrt haben, 
zu veröffentlichen und die Stellung des für die erzählende Litteratur des Mittelalters 
und der beyinnenden Neuzeit so wichtigen Textes in dieser Litteratur darzulegen. 

Unser Unternehmen ist ursprünglich aus den Beschäftigungen des Unterzeich- 
neten mit der spätmittelalterlichen Novellistik hervorgeyangen. : Als ich den Einfluss 
der Disciplina auf diese Litteratur untersuchte, fasste ich, schon vor vielen Jahren, 
den Plan, zuerst eine Neuausyabe der frunzüsischen Übersetzung des XV. Jhdts auf 
Grund der noch nicht veröffentlichten Kopenhagener Hs zu veranstalten. Ein genaueres 
Studium verschiedener Hss der zwei französischen poetischen Versionen legte den 
Gedanken nahe, «uch diese einmal kritisch herauszugeben, und da ich schliesslich in 
Frankreich und Italien eine Anzahl der lateinischen Hss kollationierte, wurde es mir 
klar, dass die Arbeit mit dem Originaltext anfangen müsste. 

Mein Freund Kr. Nyrop in Kopenhagen teilte mir mit, dass der viel früher 
von ihm und seinem inzwischen verstorbenen Lehrer Tor Sundby entworfene Plan zu 
einer ähnlichen umfassenden Gesamtdarstellunyg über die Disciplina nicht zur Aus- 
führung kommen werde, und das von den dänischen Gelehrten gesammelte und haupt- 
sächlich aus verschiedenen, von Sundby gemachten Abschriften und Kollationen beste- 
hende Material wurde zu meiner Verfügung gestellt. Jedenfalls hätte ıch nicht an 
eine kritische Ausgabe des lateinischen Textes denken können, da mir die hierzu not- 
wendigen speziellen Voraussetzungen abyingen. Mit Freude begrüsste ich es deswegen, 
als dr Alfons Hılka ın Breslau mir seine Jitarbeit erbot. So gingen wir zu Werke, 
indem wir eine systematische Untersuchung sämtlicher von uns ermittelter Ilss vor- 
nahmen. Eine Menge von diesen haben wır persönlich ın vielen Bibliotheken Europas 
kollationiert, einige wurden (auch die von Turin und Uppsala) entgegenkommend nach 
Breslau gesandt, das übrige konnte durch gütiye Vermittlung freundlicher Mithelfer 


Google 


und durch Anschaffung von Photographieen erledigt werden. Wir hoffen, dass das 
Zustandekommen eines kritischen Textes und einer Übersicht über das vorhandene wol 
jedenfalls annähernd vollständige Material die auf diese Arbeit niedergeleyten nicht 
geringen Opfer von Zeit, Mühe und Umkosten verlohnt haben wird. 

Die ganze textkritische Arbeit, das Glossar und die sprachlichen Bemerkungen 
sind dr Hilka zu verdanken. Zusammen haben wir die Gruppierung der Ilss ent- 
worfen, und für die methodische und praktische Anordnung sowie für die Korrektur 
teile ich mit meinem Mitarbeiter die Verantwortlichkeit. 

Wir stehen bei einer grossen Menge von Fachleuten und Biblioteksvorständen 
für tatkräftige Hilfe in Schuld. Ich nenne hier besonders, ausser Prof. Nyrop, Ilerrn 
Konservator an der Bibl. Nat. in Paris H. Omont, Prof. Pio Rajna und Schiapu- 
relli ın Florenz, Prof. Contessa in Ivrea, dr Barrios in Barcelona, der uns bei der 
Anschaffung einer Photographie der spanischen Is behülflich war, Prof. Skutsch ın 
Breslau, der sich für mehrere Textstellen interessierte und die Berichtigungen und 
Nachträge beträchtlich bereicherte, Mayister phil. Reims in Helsinyfors, der zwei 
Wiener-Hss kollationterte. 

Der zweite Teil dieser Veröffentlichung wird den frunzösischen Prosatext bringen, 
der dritte eine kritische Ausgabe der beiden französischen Versbearbeitungen und der 
vierte schliesslich wird eine Untersuchung über die litterarhistorische Dedeutung der 
Discıplina Clericalıs enthalten. 


Helsingfors, Oktober 1911. 
W. Ss. 


Google 


EINLEITUNG 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


I. Das handschriftliche Material. 


t 


Wir geben hier zunächst ein Verzeichnis der von uns benützten Handschriften, 
nach Ländern geordnet. 


Spanien. 


l. Barcelona, Archivio General de la Corona de Aragon Nr. 123, fol. 56—71. Perg. 
Ende XII. Jhdts. (Barc). 

‚Der Anfang ist eigentümlich überschrieben: Iste liber uocatur spichmer- 
yayl usualiter apud nos-sed ut in titulo continetur nomen eius est ex re-ul 
est clericalis disciplina. Dixit Petrus adeuultus seruus xpı ihesu compositor 
Imius libri. — Schluss: Finito libro sit laus et gloria 2". (Qui seripsit sert- 
bat semper cum Domino viuat. Amen. 


Die Hs enthält auch die Chronik des Martinus Polonus. 
Neues Archiv für ältere deutsche Geschichtskunde VI (1881), 388. 


Italien. 


2. Rom, Vaticana Reg. lat. 395, fol. 116—123v. Perg. XIV. Jhdt. (R). 

Adsit principıo Sancta Maria meo. -— Liber Petri. Alfunsi de prouer- 
büs arabicis et castiyacionibus philosophorum et animalium atque volucrium 
similitudinibus et wocatur iste liber Clericalis disciplina. — Unvollständig, 
schliesst mit: Zransactıs uero aliquot diebus prouiso tempore (unser Text 
S. 36,3). | 

Die Hs enthält ausserdem: Tractatus de virtutibus. — Liber poenitentiae 
R. Canonici 8. Victoris Parisiensis. — Liber Ioannes Belet de officiis ne 
siasticeis. — Manuale magistri Petri Royssiaco. — Fragmenta. 


Google 


II 


3. Rom, Vaticana lat. 4161, fol. 1—40Y. Perg. Anfang XIV. Jhdts. (V). 

Petri Alphonsi Disciplina hber sie inscriptus. in quo plura collıyıt ex 
prouerbüs philosophorum et fabulis. — Explicit liber Petri Alphunsiı qui 
intitulatur prout habetur ın prohemio. Deo gracuus. i 

Die Hs enthält nur noch: Fratris Iuliani ordinis praedieatorum Kpistola 
de vita und Fragmentum quoddam Boetii. 


4. Mailand, Ambrosiana lat. 0.3 sup., fol. 210—230. Perg. XIII. Jhdt. (A). 
Petri Alphonsi libellus de disciplina clericali. 


Enthält u. a. P. Ovidii Nasonis Metamorphoses notis adspersae. — Lotha- 
rii diaconi card. qui postea fuit Innocentius papa Ill. liber de miseria humanae 
conditionis. — Meditationes S. Anselmi. — Lat. Dichtungen etc. 


5. Turin, Biblioteca Nazionale di Torino Ms. D. V. 29 (dies auf der Rückseite des 
Einbandes die neue Numerierung, im Innern: Lat. A. 423) —=]1I. Pasinus, Codices 
mss. bibl. regii Taurinensis- Athenaei, Taurini 1749, cod. lat. DCCXXXVII. d. III. 
21, p. 236, fol. 356—366. Perg. XIV. Jhdt. (T). 

Von späterer Hand: Petri Alfonsi liber de Clericali disciplina. — Anfang: 
Dixit petrus adelfonsus — Schluss: cur est honor et yloria in secula sem- 
piterna (ohne Explicit). | 

Diese dem unseligen Brande glücklich entgangene Hs ist jetzt neugebun- 
den und mit grosser Sorgfalt restauriert. 377 Blätter, von einer englischen 
Hand geschrieben. Inhalt: Alexandri Neckam opuscula (fol. 1— 355), dann 
unser Text ohne Rubriken und in einem Zuge. Es folgt der anglonormannische 
Text der Disticha Catonis des Elie de Wincestre (nicht benützt in Stengel’s 
Ausgabe = Ausg. u. Abhandl. Heft 47, 106 ff.), endlich mehrere lat. Ur- 
kunden zu den ’libertates ecclesiae anglicanae'. 


6. Ivrea, Kapitularbibliothek Nr. 15, fol. 87—114. Perg. XIV. Jhdt. (I). 
Incipit prologus ın libro qui dicıtur Clericalis disciplina. Dixit Petrus 
Alfunsus. — Schliesst mit: siue bonum sıt siue malum (u. T. S. 46,6). 'Hec 
erplicaui  mediante deo miniaui:deo gracias-amen. | 
Dahinter: Versus de potentia nummi quomodo regnat nebst Schlussformel: Hic 
liber est scriptus- qui scripsit sit benedictus-deo gracias-amen amen amen amen. 


Die Hs enthält Odo’s Fabeln und das Purgatorium S. Patricii. 
Pertz, Archiv IX (1847), 615. 


Frankreich. 
1. Paris, Bibl. Nat. lat. 3195, fol. 1—16. Perg. XIV. Jhdt. (P'). 


Dixit petrus amphusus —. Schluss: Amen. Deo gralias. Explicit liber 
pelrı amphussi-deo gratius- amen. | 


Tom. XXXVIl. 


Google 








I 


Sonstiger Inhalt: Odorici de Foro Iulio liber de ritibus et conditionibus 
huius mundi. — Marci Pauli Veneti descriptio Orientalium regionum. — Ber- 
nardi ad Raymundum Castri Ambrosii epistola. 

Cat. codd. mss. bibl. regiae (Codices latini) HI (1744), 384. 


Paris, Bibl. Nat. lat. 4126, fol. 33—48. Perg. XIV. Jhdt. (P?). 

Dirit petius amfulsus —. Schliesst bereits mit: sommus evanuit (u. T. 
S. 43,23)-amen. Explicit liber petri amfulsi. 

Die Hs enthält 31 Stücke (Nr. 17=DC), darunter den Alexanderbrief 
über die Wunder Indiens, den Dares Phrygius, ferner des Galfrid Historia 
Britonum. 

Cat. codd. mss. bibl. regiae III (1744), 549. 

9, Paris, Bibl. Nat. lat. 5397, fol. 147—157v. Perg.. XIV. Jhdt. (P?). 

Clericalis disciplina wocatur hiber ıste. Reddit enim clericum discipli- 
natum. Dixit petrus alfunsus —. Explicit clericalis disciplina translata a 
petro alfunso de arabico in latinunn. 

Die Hs enthält nur noch die Vitae aureae sanctorum = Jacobus a Voragine, 
Legenda aurea. 

Cat. codd. mss. bibl. regiae IV (1744), 114. 

10. Paris, Bibl. Nat. lat. 10 359, fol. 1—18. Perg. XIII. Jhdt. (P'). 
| Incipiunt prouerbia petri alfunsi. — Explicit Prouerbia petri. 

Die Anordnung der Abschnitte ist oft abweichend, Lücken für Initialien. 
Enthält sonst den libellus Secundi philosophi. — Carmen de Lazaro. — De 
Beata Maria. 

Bibl. Ec. des Chartes, 1862, 508. 

ll. Paris, Bibl. Nat. lat. 11 867, fol. 184—189. Perg. Ende XIII. Jhdts. (P°). 

Incipit liber petri alfunsi philosophi. — Explicit. 

Grosse Sammelhs mit verschiedenartigem Inhalt, wie Briefen, Abhandlun- 
gen von Cicero (de amicitia, de paradoxis), vita Pilati, vita Judae, Gedichten 
und Trinkliedern (von Alexander Neckam und Wilhelm v. Orleans), Hymnen 
an die hl. Jungfrau etc. 

Bibl. Ec. des Chartes, 1865, 210. 

12, Paris, Bibl. Nat. lat. 14 413, fol. 72—105v. Papier. XIV—XV. Jhdt. (P°). 

Ohne Titel und ohne Explicit als drittes Stück. 

Die Hs enthält u. a. Roseum memoriale divinorum eloquiorum, Verse zu 
den verschiedenen Büchern der Bibel, Excerpte aus Vincenz von Beauvais, 
Guillelmi Alverniensis Liber de claustro animae etc. 

Bibl. Ec. des Chartes, 1869, 13. 

N:o 4. 


Google 


IV 


13. 


14. 


15. 


16. 


17. 


Paris, Bibl. Nat. lat. 14 947, fol. 414—419. Perg. XII. Jhdt. (P”). 
Ohne Überschrift. — Erplieiunt notabilia quedam sunpta de libro Petri 
Alphuns:. 
Dieser Codex hat eine Sammlung von Sentenzen und Predigten. Letztere 
wurden laut Angabe der Hs in Paris 1281—1283 gehalten. 


Bibl. Ec. des Chartes, 1869, 61. Haurcau, Notices et extraits de quelques mss. latins de la Bibl. 
Nat. V, 154 sı. 


Paris, Bibl. Nat. lat. 16 252, fol. 1—14. Perg. XUI. Jhdt. (PP). 

Ohne Titel. — Erplieit clericulis disciplina transluta uw Petro alfunso 
de arabico in latıinum. 

Sammlung heterogenster Dinge, wie Carmina de nummo, Sententiae-e 
patribus, Beschreibung der Provinzen Galliens, Ovidii de ‚vetula carmen mit 
Kommentar, eine Ars dietaminis etc. 

Bibl. Ec. des Chartes, 1870, 50. ' . 


Paris, Bibl. Nat. lat. 16 505, fol. 176Y—188v. Perg. XIII. Jhdt. (P”). 
Grosse Sammlung von anonymen Predigten und Auszügen aus den Vitae 
patrum, denen sich als letztes Stück ein ziemlich vollständiger Auszug aus 


der DC, mit teilweise neuen Geschichten versetzt, zugesellt. 
Bibl. Ec. des Chartes, 1870, 147. 


Paris, Bibl. de l’Arsenal 1100 (100. H. L.), fol. 65—68. Papier. XV. Jhät 
(1418). (Pa). 
Incipiunt exenpla quelam ex libris Petri Alfonsi. Exemplum de duobus 
amicis. 
Inhalt des Sammelbandes u. a.: Foucher de Chartres. — Fretellus. — 
‘ Nur fünf Erzählungen in unmittelbarem Anschluss an eine Sammlung der 
Exempla des Jacobus de Vitriaco, die nachher folgen. Vgl. W. Söderhjelm, 
Note sur un ms. des Exempla de Jacques de Vitry (Neuphilol. Mitteilungen, 


Helsingfors 1909, 113 ff). 
Cat. des mss. de la bibl. de l’Arsenal, Il, 278.1! 


Laon, Bibl. de la ville 461, fol. LXVI—LXXIL Perg. XIV. Jhdt. (La). 
Incipit de narracionibus Petri Alfonsi. Qui timet Deum (u. T.S. 2,18). 
— Explicit de narracionibus Petri Alfonsi. j 
Grosse Reihe von Auszügen aus den verschiedensten Autoren (Seneca, 
Boethius, Aristoteles, Olaudianus, Disticha Catonis, Walter’s Alexandreis, Horaz, 
Prudentius, Isidorus, Solinus, Augustinus, Alanus ete.). Nr. 17 sind die Vers- 


! Bordeaux, Univ. Bibl. 726 hat auf fol. 84v (vgl. Cat. gen. XXIIO, 369) nur den Anfang vines: abge- 


kürzten Prologus: Alfunsus seruus api ihesu huius libri compositor . . . quod sue displiceat uolunlati. Daran 
schliessen sich aber nur einige Zeilen aus dem Anfange der Dialogi des Petrus. Somit entbehrt dies Frag- 
ment jeglicher Bedeutung. 


Tom. XAXVUl. 


Google 


18. 


19. 


a. 


y 


fabeln des Galfred, vgl. Robert, Essai sur les fabulistes qui ont precede La 
Fontaine I (1825), 'LXXXVL. 
Cat. gen. des mss. des bibl. publ. I (1849), 243. 


Le Mans, Bibl. du Mans 84, fol. 131—152’. Perg. XIII. Jhüt. (Ms). 

Ohne Incipit. Dirit petrus ambfonsus. — Kein Explicit. 

Die wichtige Hs enthält einen Bestiarius und Lapidarius, den Liber fabu- 
larum Ysopi (vgt. Hervieux, Les fabulistes latins II (1884), 176) — Methodii 
liber de mundo. 

Cat. gen. Depart. XX, 74. 


Poitiers, Bibl. de l’Universit& 93, fol. 2—28v. Papier. XV. Jhdt. (Poit). 
Incipit prologus hibri petri alfunsi qui appellatur Clericalis disciplina. 
— Hinter dem vollständigen Texte stehen nochmals die Dicta philosophorum 
super sepulchrum alexandri magni bis: omnes equales habet. Dann: St quis 
ısta bene consideraret dictis modis se refrenaret. 
Cat. gen. Depart. XXV, 31. 


% 


Schweiz. 


Bern, Univ. Bibl. lat. A. 94. 3. Perg. XIII. Jhdt. (Be'). 
Von dem einstigen Codex sind nur drei beschriebene Blätter (ein viertes 
ist Jeer) erhalten. | 
Anfang: solis amenitatem (u. T. S. 40,12). — Expliciunt prouerbia petrı 
alphunsıt. " 
Hagen, Cat. codd. mss. Bernensium (1887), 139. 


Bern, Univ. Bibl. lat. 367, fol. 228°--244. Perg. XIH. Jhdt. 

Marmosetus ad filium suum. Enoch philosophus etc. — Ohne Explicit. 
Dieser Name Marmosetus (statt Arabs) steht überall in den Rubriken, aber 
auch im Texte selbst. ; 

Die Hs enthält zehn Stücke (unseres bildet Nr. 9), zuerst die‘ Chronik 
des Sigibertus, ferner Dictys Cretensis, den Theophilus, die Visio Tritelmi, Liber 
de coniugiis, zuletzt noch einen gedrängten Auszug aus den Dialogi contra 
Iudaeos unseres Petrus (fol. 244"b): Incipit petrus alfunsus. Diesem Excerpt 
ist der Prologus der DO wörtlich vorausgeschickt: Petrus Alfunsus seruus xpi 
ihesu huius libri compositor . . . displiceat uoluntati (u. T. S. 1, 9). Es folgt 
der Auszug: A tenere puericie etate quidam mihi perfectissimus adheserat 
amicus nomine Moyses . . . Petre Alfunsi, multum transiit tempus etc. Schluss: 
et quam cepi legem implere perficiat. Explicit liber petri alfunsi de machometo. 

Hagen, Cat. codd. mss. Bernensium (1887), 351. 


N:o 4. ° 


Google 


VI 


22. 


23. 


24. 


26. 


Österreich. 


Klosterneuburg, Stiftsbibliothek 934, fol. 48—82V. Perg. Anf. XIV. Jhdts. (Kl). 

Incipit prologus sequentis tractatus Petri Aldefulsı phylosoplr. Dixit 

petrus aldefulsı — Ohne Explicit. Inhalt: Isidori synonyma seu liber solilo- 

quiorum. — Compendium in Mag. Alani Anticlaudianum. — Unser Text. — 

Senecaexcerpte. — Versus aliquot inter quos est summa capitulorum Bibliae 

(hier ist fol. 132 die Jahreszahl 1329 genannt). — Tractatus de ordinatione 
claustri. 


Krakau, Univ. Bibl. 1206, fol. 188v—225r. Perg. Anf. XIV. Jhäts (1310). (Kr). 
Ohne Überschrift: Dixit Petrus Aldefunsus. — Explicit petrus aldefunsus. 

Explicit petrus aldefunsus domini nycolav. Der codex gehörte früher dem 
magister Nicolaus Spitzmurus de Cracovia decretorum doctor et cantor Craco- 


viensis. 
Enthält: Augustinus de doctrina spiritus. — Augustinus de vita christiana. 
— Statuta provincialia. — Summa matrimoni. — Ymago beatae virginis 


(zuletzt ein Gedicht über die vestis beatae viyginis). 
Wislocki, Cat. codd. mss. Bibl. Univ. Jagellonicae Cracoviensis, 1877—81. 


Linz, Studienbibliothek Cc. II 15, fol. 6—30. Perg. Ende XI. Jhdts. (Lz). 
Incipit clericalis disciplina. — Text bricht ab mit proficietis (u. T. S. 46,1). 
Sonstige Stücke: Inchoat alterni Catonis etc. — Sermones. — Relationes 
beati Gregorii papae. — Dicta lohannis Chrisostomi de naturis bestiarum, 
imprimis de leone (Physiologus). — Der bekannte mhd Linzer Entecrist. — 
Medizinisches (Rezepte). — Gedicht beginnend: Dum sub mundi vespere. — 
Briefformeln. 


Wien, Hofbibliothek 322, fol. 94—120. Perg. XV. Jhdt. (W'). 
Dixit Petrus Adelfonsus. — Kein Explieit. 
Die Hs enthält 14 Stücke grösserer Bedeutung, u. a. Senecaexcerpte, die 
Schriften des Advokaten Albertanus Brixiensis, die Epistola Brachmanorum ad 
Alexandrum Magnum, die Epistola Johannis presbyteri ad Emmanuelem regem 
Lusitaniae (vgl. Zarncke, der Priester Iohannes, Abh. sächs. Ges. d. Wiss. vI 
(Leipzig 1879), 906). | 
Tabulae cod. mss. in bibl. Palat. Vindob. asservatorum I (1864), 46=Endlicher’s Katalog 


(1836) Nr. CCIX. 


Wien, Hofbibliothek 3530, fol. 82—111Y. Papier. XV. Jhdt. (W°). 
Dicta et exempla notabilia Petri Alphonsi Hyspani. — Ohne Explicit. 
Der Codex hat durch Wasser gelitten, ist aber sorgfältig restauriert. 55 
Stücke auf 117 Blättern, meist Epistolae. Auf einem vorgehefteten Perga- 


Tom. XXXVIIL 


Google 


28. 


29, 


3. 


N:o 4. 


vll 


mentblatte steht die alte Nummer Phil. N:o 148. Variae Orationes et Epi- 
stolae. Item Sententiae Notabiles et dicta Petri Alfonsi, quae ex Hebraeo 
vertit, quorum epitomen Hebraice (also das hebr. Buch Enoch, über das zulezt 
Steinschneider berichtet hat) et ego habeo. Wer dieser 'ego’ ist, erhellt fol. 85" 
aus einer Randbemerkung zur Stelle: adsoluti sunt (u. T. S. 6,7): Hic desi- 
nit codex Hebraeus quem ego Sebastianus Trengnagel (Bibliothekar und Orien- 


talist in Wien, Anf. XVII. Jhdts) habeo. 
Tabulae cod. mss. DI, 16. 


Wien, Hofbibliothek 13 650, fol. 194—205. Papier XV. Jhdt. (W?). 
Lediglich Auszüge unseres Werkes, das an letzter Stelle steht, einige 
Sentenzen und Fabeln. Beginn: Accusatus quidam (u. T. S. 11,10). 
Die Hs enthält ferner: Excerpte aus Klassikern und Kirchenvätern, 
zumeist nach Vincenz von Beauvais und das Directorium humanae vitae des 


Johannes de Capua (fol. 135—193). 
Tab. cod. mss. VII, 244. 


Deutschland. 


Berlin, Kgl. Bibliothek lat. 815, fol. 154—158. Perg. Ende XII. Jhäts. (B"). 
Ohne Incipit. Dixit petrus anfunsus. — Schliesst schon mit: furaretur 
dum dormiret (u. T. S. 19,7). Zusatz: Finito libro sit laus et ylorıa 220: 
Aınen von späterer Hand des XIV. Ihdts. 
V. Rose, Verz. der lat. Hss der Berliner Kgl. Bibl. II. 2 (1903), 883. 


Berlin, Kgl. Bibl. lat. 851, fol. 105’—107. Papier. XV. Jhdt. Datiert 1462 

(fol. 647) und 1464 (fol. 78”). (BP). 

Auszüge aus der DC. 13 Erzählungen. 

Nähere Beschreibung dieser Hs namentlich (ausser V. Rose, Verz. der lat. Hss II 2, (1906), 988) 
bei E. Voigt, Kleinere lat. Denkmäler der Thiersage 1878, s. 53, 143; auch = Ztschr. 
für dt. Altertum, 1879, 201 ff. 

Bonn, Univ. Bibl. 721, fol. 9Q—116. Papier. XV. Jhät. (Bo). 

Dixit petrus adelphonsus. — Dahinter Exempla, schliessend: et talıs 
urdetur sibi filius. Explicit per me Gerardum de Siegen Clericum in Euer- 
hartzclusen anno dominı 1467. Oretur pro eo propter deum. deo gracias. 

Die Hs enthält noch drei Stücke: Liber de quatuor virtutibus cardinali- 
bus. — Oyrilli apologeticüs. — Tractatus de daemonibus. 


Kletto et Staender, Chirographorum in bibl. acad. Bonnensi servatorum catalogues (Bonnae | 
1858— 1876), 189. 


Google 


VII 


3l. 


32. 


33. 


34. 


35. 


Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I. F. 86, fol. 163—180Y. Papier. XIV. Jhät. (Br'). 
Provenienz: Bibl. des Kollesiätstifte zu Glogau. ' 
Incipit prologus de disciplina clericali. In nomine domini amen. Dieit 
Petrus Aldefunsus etc. — Schluss: per infinita secula seculorum. Amen. 
Amen dicant ommia per infinıta secula seculorum. Et sic est finis istius 
prologi (!) de disciplina Clericalı. 
Die anderen Stücke sind: Henrici de Hassia Explicatio prologi Hieronymi. 
Justiniani. — Liber de cognitione vitae. — Liber Reychardi de quatuor vir- 
tutibus nebst anderen geistlichen 'Traktaten, zuletzt Epistolae. 


Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I F. 150, fol. 49—62v. Papier. XIV. Jhdt (1316 


angegeben auf fol. 8"). (Br). 

Provenienz: Bibl. der Corporis Christi Kirche "in ion Sammelhs von 
5 Händen. 225 Blätter. 

Incipit liber qui dicitur clericalis disciplina. Enoch philosophus etc. 
— Der. Text bricht ab mit: thesaurizawt (u. T. 8. 42,3). Ad quam 
domum nos perducat iesus christus benedictus in secula seculorum. Amen. 
Dahinter eine Anekdote über Socrates. | 

Inhalt: Excerpta (Petri Lombardi) libri sententiarum. — Predigten. — 
Fabeln, deren .erste de leone, apro, asino et thauro. — Predigten und Homilien, 
zuletzt jene des Papstes Gregor. 


Breslau, Kgl. und Univ. Bibl. I. F. 250, fol. 5l’—61Y. Papier. XIV. Jhdt. (Br?). 
Liber clericalis. Incipit hiber de clericali disciplina et hoc sit (!) Dixit 
petrus ın quo vane fabule recitantur et antıquorum philosophorum dicta 
allegantur. Enoch ıwyitur philosophus qui ligua hebraica cognominatus est 
Eldriok etc. — Der Text ist unvollständig, schliesst mit: Qwr totum volutt, 
totum perdulit (u. T. S. 28,3). 
Die Hs bietet vorwiegend eine grosse Iixemplasammlung, zuletzt des 
Mathaeus de Cracovia, De modo confitendi. 


Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Quart 351, fol. 36--38. Perg. XIV. Jhdt. (E'). 
Incipiunt prouerbia petrı de clericalı sciencıa. — Text endigt schon 
mit den Worten: Stlencium est signum sapiencie et loquacitas (u. T. S. 8,10). 


Die Hs zeigt 30 Stücke: teils astronomische teils geometrische Traktate. 
Schum, Beschreib. Verz. der Amplon. Uss-Sammlung zu Erfurt (Berlin 1887), 588. i 


Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Quart 82, fol. 66—85Y, Papier. XV. Jhdt. (E?). 

Dixit Fetrus Alfonsus. — Kein Explicit. 

Die Hs enthält 6 Stücke, darunter des Alfonsus Bonohominis De alterca- 
tione duorum lJudaeorum, eine Determinatio Nycolai de Lyra contra Iudaeos 
und Pharetra christianorum eiusdem contra ludaeos. 

Schum, op. eit. 348. 
Tom. XXXVII. 


Google 


IX 


36. Erfurt, Stadtbibl. cod. Amplon. Duodez 8, fol. 97”—116v. Perg. XIV. Jhädt. (E?). 


37. 


38. 


39. 


N:o 4. 


Incipit liber petri Aldefunsı qui appellatur clericalis disciplina. Enoch 
philosophus etc. — Text schliesst mit: mala eueniunt que in bono finiunt 
(u. T. S. 39,22). 

Unter den 9 Stücken bemerkt man Traktate, wie de praeparatione cordis, 
de duobus praeceptis decalogi, de arbore amoris, auch die Visio Rudolphi con- 


versi Luknensis monasterili. 
Schum, Beschr. Verz. 763. 


Göttingen, Univ. Bibl. Theol 140, fol. 230—237v. Papier. XV. Jhdt. (G'). 
Enoch phrlosophus dixit edrio filio suo. Timor domini etc. | 
Der wichtige Codex bietet die Gesta Romanorum, die Fabelsammlung 
Walters, die Stella clericorum, die Scala celi ohne den Prolog. Dann fol. 
217—239 eine Sammlung von Mirakeln und Exempla (auch aus Valerius 
Maximus). Hier ist die DC eingeschaltet. Der Katalog gibt hierüber keinen 
genaueren Aufschluss. 
Verz. der Hss im preuss. Staate I. Hannover. 2. Göttingen (Berlin 1893), 376. 


Göttingen, Univ. Bibl. Theol. 148, fol. 178—193. Das innerste und äusserste 
Doppelblatt jeder Lage aus Pergament. XV. Jhät. (G?). 
Dixit Petrus Anfunsus. — Infolge von Blattausfall schliesst der Text 
mit: de unaquaque plus poscebat (u. T. S. 43,22). 
Die Hs hat 3 Teile: Exempla scripturae sacrae des Nicolaus de Hanapis. 


— Ein Auszug aus dem Alten Testament. — Unser Werk. 
Verz. der Hss im preuss. Staate, I, 2, 381. 


Göttingen, Univ. Bibl. Theol. 156 a, fol. 3—15. Perg. XII/XIV. Jhdt. (G°). | 
Anfang sehr beschädigt. Beginnt mit: Quidam versificator prudens 
facetus sed ignobilis (u. T. S. 9,1). — Zuletzt: Alexanders Grab mit den 
Sprüchen. 
In Italien geschrieben, wie auch G?. Den Inhalt bilden vorwiegend 
Exempla und Sermones, jene meist aus der DC und den Vitae patrum; dazwi- 
schen Zusammenstellungen aus der Bibel. 


Marburg, Univ. Bibl. 44, fol. 1—44’Y. Perg. XIV. Jhdt. (Mg). 

Incipit prologus prouerbiorum petri aldefunsi qui appellatur clericalis 
disciplina. Dixit Petrus Aldefunsi ete. — Zuletzt sechsmal Amen. Explicit 
liber Petri Aldefusi. Hic liber est scriptus s. bartholi sit benedictus. Qui 
scripsit scribat semper cum domino wat. Laus tibi sit christe quoniam 
liber explicit ıste. 

Est folgt von jüngerer Hand: Liber de anima mundi. 

C. F. Hermann, Cat. cod. bibl. acad. Marburgensis latinorum, pars II, (1838), 17. 


Google 


4l. 


42. 


43. 


45. 


46. 


München, Hof- und Staatsbibl. lat. 7624, fol. 10—17. Perg. XII. Jhdt. (M'). 
Ohne Überschrift, Rubriken noch Explicit. 
Die Hs enthält nur noch Lotharius de contemptu mundi. — Excerpta ex 
Ciceronis libris de amicitia et de officiis. | 
Cat. codd. lat. bibl. reg. Monac. I, 3, 179. 


München, Hof- und Staatsbibl. lat. 7726, fol. 19—34‘. Perg. XV. Jhdt. (M?). 
Iste liber intitulatur clericalis disciplina. KReddit enim clericum discıi- 
plinatum. si quis enim hoc opusculum humano et exteriori oculo percurrerit 
etc. (u. T. S. 2,12). — Explicit liber Petri Anfunsı. 
Ausserdem 3 Stücke: Speculum ecclesiae. — Quaedam de historia romana. 


— Leupoldus de Bebenberg de iuribus regni et imperii Romanorum. 
Cat. codd. lat. bibl. reg. Monac. I, 3, 191. 


München, Hof- und Staatsbibl. lat. 8184, fol. 133—174. Papier. XV. Jhdt. 
(1443). (M’). 

Überschrift und Schlusswort fehlen. 

Zunächst finden wir Jacobi de 'I'heramo, liber Belial; zuletzt steht ein 


I'raktat de conservatione sanitatis usque ad annum 120. 
Cat. codd. mss. lat. bibl. reg. Monac. II 1, 7. ! 


Belgien. 


Brügge, Bibl. de la Ville 258, fol. 56— lv. Perg. XIII. Jhdt. (Bg'). 
Incipit prologus lıibrı prouerbiorum petri alphunsi qui appellatur disci- 
plına clericalıs. — Kein Explicit. 
Laude, Cat. des mss. de la Bibl. de Bruges, 1859, 236. 


Brügge, Bibl. de la Ville 479, fol. 23—33v. Perg. XIV. Jhdt. (Bg?). 
Incıpit liber petri adelfonsi qui dieitur disciplina clericorum. Prohemium. 
Dixit petrus adelfonsus. — Explicit liber petri alfonsi deo yracıas. 
Das 1. Stück ist: Aristoteles, de regimine principum; das dritte und letzte: 


Andreas Cappellanus, De arte amandi (falscher Titel: Incipit liber galteri). 
Laude, op. eit. 414. 


Brüssel, Bibl. Royale, 1339 (jetzt Nr 372 in van den Gheyn’'s Cat.), fol. 33—40V. 
Perg. XIV. Jhdt (Bx'). 
Petrı Adelfunsi de clericali disciplina. Diei Petrus Adelfunsus. — 
Explicit petrus Adelfunsus. 


ı God. Monacensis lat. 18636 enthält nichts trotz der Angabe des Kataloges: Excerpta de vitiis et 


virtutibus et de disciplina clericali. 


Tom. AXXV11l 


Google 


41. 


4). 


N:o 4. 


XI 


Inhalt: Iohannis Beleth, de officio ecclesiasticc. — Summa Innocentii 
Papae de contemptu mundi sive de miseria conditionis humanae libri tres.. — 


Liber sacramentorum in Hexametern. 
van den Gheyn, Cat. des Mss. de la Bibl. royalo de Belgique, I (1901), 208. 


Brüssel, Bibl. Royale lat. 1663 (jetzt Nr. 2050 in van den Gheyn’s Cat.), fol. 
47v—65v. Papier. XV. Jhät. (1445—1447). (Bx?). 

Prouerbia petri alphunsi. Dixit petrus Alphunsus. — Schluss: ducet 
deus in iudicium (u. T. S. 46,6). Expliciunt prouerbia petri Alphunsu. 
Deo gracias sub anno Domini 1447 die .V. Decembris. 

Enthält u. a. eine Historia Alexandri Magni. — Proverbia Salomonis. — 
— Guidonis a Columpna Historia belli troiani. — 


- van den Gheyn, op. cit. UI (1903), 266. 


Holland. 


Groningen, Un. Bibl. 15, fol. 227—257. Papier. XV. Jhdt. (1459—1463). (Gr). 

Incımt prohemium secundi philosophi in libellum moralem qui intytula- 

tur clericalıs dıscıplina. Dixit petrus Anfunsus. — Et est finis. Explicit 

hie Tibellus petri Anfunsi de clericali disciplina. deo gracias scriptus et fini- 

tus Anno domini millesimo quadringentesimo sexagesimo 3° in profesto cathedre 
sanctı petrı apostolorum princiıpis per manus lohannis Nyssye. 

Ausserdem 4 Stücke: Iohannis Wallensis Collationes ad omne genus homi- 


num. — Henrici de Gorinchem tractatus de divina praedestinatione. — Ari- 
stoteles Secreta Secretorum vel liber de regimine principum translatus a quodam 
magistro nomine Philippo de arabico sermone in latinum. — Tractatus de 


Aristotelis vita et morte. 
Brugmans, Catalogus cod. mss. Univ. Groninganae Bibliothecae, 1898, 10. 


England: 


Cambridge, Univ. Libr. Ii. VI. 11., fol. 95—116. Perg. XII. Jhdt. (C'). 
Incıpit prologus in libro magistri amphulsi serui ıhesu crıstı ex dictis 
philosophorum quem transtulit in latınum in quo continentur oplıme narra- 
ciones atque utiles legentium libellum istud (sic... Incipit prologus. Dixit 
petrus amphulsus seruus Christi Ihesu henricı primi Regıs anglorum medicus 
compositor huius libri etc. — Schluss: praestante domino nostro (u. T. S. 46,10), 
Die Hs enthält 8 Stücke, z. B. die Predigten des hl. Augustinus, Nennii 


historia Britonum etc. 
Catalo&ue of the mss. preserved in the Library of the University of Cambridge, vol. Il (1858), 
506—509. 


Google 


XII 


5l. 


52. 


53. 


Cambridge, Univ. Libr. Mm. VI. 4., fol. 200—228. Perg. XIII. Jhät. (C?). 
Incipit libellus magıstrı petri alfunsi de exemplis diuersorum exemplo- 
rum. — Explicit clericalıs disciplina translata a petro alfunso de .arabico 
ın latınum. 
Inhalt (14 Stücke) u. a.: Manuel de pechez. — Vita Amici et Amelii. — 


Zuletzt (fol. 262) 52 Zeilen des altfrz. Tristangedichtes. 
Cat. vol. IV (1861), 380—383. 


Cambridge, Pembroke College 258, fol. 136—137. Perg. XIV. Jhdt. (Cpm). 
Fragment von 2 Blättern. Anfang: forinsecus sanguine (u. T. S. 3,21). 
— Bricht ab mit: quod adhuc potest erpectauit (u. T. S. 22,11). 
Sammelhs, aus sieben Teilen bestehend und 20 Stücke (unser Fragment 
als letztes) bietend. 


M. Rh. James, A descriptive catalogue of the Mss. in the Library of Peinbroke College, Cam- 
bridge (1905), 236. 


Cambridge, Peterhouse College 252, fol. 1—13. Perg. XII. Jhdt. (Cpt.). 
Incıpiunt prouerbia petri de clericali disciplina. Dixit petrus alfunsus. 
— Kein Explicit. 
Es ist dies der 2. Teil der Sammelhs. 
M. Rh. James, A descriptive catalogue of the Mss. in the Library of Peterhouse (1899), 311. 


Cambridge, Trinity College 912, fol. 373—384. Perg. XII. Jhdt. (Ctr). 
Incipiunt prouerbia magistri petri aldefunsı. Dixit petrus aldefunsus. — 
Schluss: memorie longum est reducere (u. T. S. 45,8). Kein Explicit. Es 
schliesst sich sofort die Machariuslegende an. 
Unser Text bildet hier das vorletzte Stück im 7. Teile dieser Sammelhs. 


M. Rh. James, The Western Mss. in the Library of Trinity Colloge, Cambridge, vol. II 
(1901), 326. ! 


Cheltenham, Sir Thomas Phillips Library (früher Middlehill) 2151, fol. 108‚—124’. 
Perg. XIV. Jhät. (Ch). | 
Incipit liber petri alfonsi. — Explicit clericalis doctrina petri anulsı. 
Diese Hs ist jüngst in den Besitz des Brit. Museums als Addit. 37 670 
übergegangen. 
Sonstiger Inhalt: Dictionarius Pauperum. — S. Martini Dumiensis episcopi 


Formula honestae vitae. — Liber exemplorum secundum ordinem alphabeti. 
Hacnel, Catalogi librorum mss. Lips. 1830, 878. Ward Catalogue of Romances III (1910), 422. 


* Cambridge, Jesus College 44 soll auf fol. 6—8 laut Inhaltsangabe vorn Dicta philosophorum (per 


Petrum Alfunsum) enthalten. Dem ist aber nicht so trotz der Angaben der mittelalterl. Kataloge des XI. 
Ihdts. (Parabolae Petri Amphulsi) und von 1391 (Dieta quaedam Petri Alfonsi). Über die Hs vgl. M. Rh. 
James, A descr. cat. of the Mss. in the Library of Jesus College, Cambridge (1895), 67. 


Tom. XXXVIH. 


Google 


97. 


9. 


N:o 4. 


XII 


London, Brit. Mus. Royal 10 B’XII, fol. 8—19v. Perg. XIV. Jhät. (L}). 
Petrus Adelfonsus. Incipit prologus in libro petri Amphuli. Dixit 


Petrus adelfonsus etc. — Schliesst bereits mit: quoniam wite terminus est 
incertus (u. T. S. 41,13). 

Enthält: Liber s. Edmundi regis.. — Dicta s. Bernardi et diversorum 
doctorum. — Legenda aurea (unvollständig). 


Ward, Cat. of Romances II (1893), 235. 


London, Brit. Mus. Addit. 24 641, fol. 211/—226v. Perg. XIV. Jhdt. (L?). 
Balaam qui lingua arabica uocatur licania. — Schluss hat angefügten 
Spruch am Grabe Alexanders (u. T. S. 45,6): /leri habundabat delicüs - hodie 
non habet quid comedat. 
Nr. 1—18 dieser Sammelhs sind theologische und andere Traktate. Als 
Nr. 19 stehen kurze moralische Erzählungen, elf an der Zahl, und dahinter 
die Auszüge aus der DC. 
Ward, Cat. of Romances II (1893) 243. 


London, Brit. Mus. Harley 463, fol. 16’—20v. Perg. XV. Jhdt. (H'). 
Grosse Sammlung von allerlei Auszügen verschiedenen Charakters, zusam- 
men 215 Nummern. (Legenden, Marienmirakel, Aesopus etc.). Die DU steuert 


nur mit zwei Geschichten bei. 
Cat. of the Harleian Mss. I (1808), 321. 


London, Brit. Mus. Harley 2851, fol. 134’”—186. Perg. XIV. Jhdt. (H?). 
Sammlung von Legenden und Exempla, zusammen 35 Stücke, darunter 
Salomon et Marcolfus metrice. Die hier der DC entnommenen neun Geschich- 
ten sind ganz willkürlich geordnet. 
Ward, Cat. of Romances II, 401. Catal. of the Harleian Mss. II, 715. 


London, Brit. Mus. Harley 3938, fol. 80—107v. Papier. XVI. Ihdt. (HP). 
Ohne Titel. Dixit Petrus Alfusus etc. — Qui scripsit scrıbat, semper 
cum domino viuat. Explicit. Deo gratias. Es folgen die Verse: 
Optat condigna premia quisque labor. 
Post estyvos plus ledıt yems, post gaudıa luctus. 
Unde nihil melius quam nil habuisse secundum. 
Munera crede michi capıunt hominesque deosque. ' 
Placatur donıs Jupiter ıpse datıs. 
Disce meo exemplo formosis posse carere. - 
Est virtus placidis abstinwsse donis. 
Die Hs enthält zunächst Burlaei de vita et moribus philosophorum, zuletzt 


Sammlung von Fabeln (Odons de Ciringtonia) und Erzählungen. 
Catal. of the Harleian Mss. II, 97. Ward, Cat. of Romances, II, 245, 


Google 


XIV 


60. Oxford, Bodl. codex Digby 3, fol. 60—90. Perg. XII. Jhdt. (D). 
Incipit liber petri alfunni. de prouerbüs. Dixit petrus alfunnus etc. — 
Bricht ab mit: quod me precedat ın alio (u. T. S. 45,27). 
Enthält sonst ein Breviarium Anglicanum. 
Catal. codd. mss. bibl. Boll. pars IX, codd. Dirbeiani, p. 3 (Oxonil 1883). 


6l. Oxford, Corpus Christi College 86, fol. 93—113. Perg. Anf. XIV. Jhdt. (Corp). 
Incipit liber magistri petri anfulsi de clericali dıscıplına. Dixit petrus 

anfulsus etc. — E.rplicit liber magistri petri anfulsı de clericali disciplina. 

Die schöne Hs weist 19 wichtige Stücke auf, u. a. Alexanders Brief» 

wechsel mit dem Brahmanenkönige Dindymus, seinen Brief an Aristoteles über 

die Wunder Indiens, den Traktat über die mirabilia Angliae und mirabilia 

mundi, zum Schluss einen Aesopus. 


Diese Hs ist von uns der Ausgabe zu Grunde gelegt. 
Coxe, Cat. codd. qui in collegiis aulisque Oxon. adservantur lI (Oxonii 1852). 


62. Oxford, New College 145, fol. 51—53’. Perg. XIVXIH. Jhdt. (On). 

Unvollständiger Text, in der Mitte En Lücke, was der Catalog Coxe’s 
I, 14 nicht ahnen lässt. 

Dicit Petrus alfunsus etc. -—- Ohne Schlusswort und alinea: Nemo est 
insanabilior eo qui sıibi sanus esse uidetur. Facılius est a peccato abstinere 
quam perpetratum digne deflere. 

23 Stücke einer Sammelhs. 


Schweden. 


63. Uppsala, Univ. Bibl. © 390, fol. 33—60V. Babe: Anf. XV. Jhdts. (U). 

Incıpit proloyus ın lıbrum mayıstri petri alphonsi. Dixit petrus udel- 
phusus etc. — Explicit lıber magistri petri alfonst. 

Zahlreiche Rubriken bei den einzelnen Abschriften, ausserdem am Schluss 
ein Register: Incipit tabula super eodem. Die 59 Überschriften haben hier 
fast denselben Wortlaut. 

Sonstiger Inhalt: Liber de memoria Creatoris magistri Richardi de s. 
Vietore. — Grosse Predigtsammlung mit reichhaltigem Index. 





Tom. XXAXVLI. 


Google 


XV 


ll. Das Verhältnis der Handschriften zum Original und 
zu einander. 


Keine der Handschriften gibt das Original in glatter Form wieder, auch die 
ältesten, obgleich in demselben Jahrhundert entstanden, in dem das Werk zusammen- - 
gestellt wurde, sind nicht immer die besten. Bei einem Texte, der so oft abgeschrieben 
wurde, ist es ganz natürlich, dass sich Veränderungen im Wortlaute einstellten, besonders 
da die Schreiber wohl vor allem bestrebt waren, den: Gang der Handlung oder den Sinn 
der Sprüche beizubehalten und sich weniger um das genaue Beobachten der Form küm- 
merten. Dies zeigt sich vornehmlich an einer Anzahl von Redaktionen, die mit dem 
Wortlaut der ursprünglichen Fassung sehr frei schalten, wobei sie jedoch die Hauptzüge 
der Erzählung vollständig getreu bewahren. Jedenfalls liegen hier die Verhältnisse nicht 
so, dass die Filiation der Hss durchsichtig wäre oder gar das Vordringen bis hart an 
den Archetypus gestattete.. Andererseits muss die Abhängigkeit von der mehr oder we- 
niger umgestalteten Vorlage schon gröberer Art sein als sie sich bei unserem Texte zeigt, 
um sichere Kriterien für die Klassifizierung bestimmt abgegrenzter Handschriftengruppen 
alzugeben. Das einzige, was man hier konstatieren kann, ist, dass sich früh — schon 
im XII. Jhdt. — neben der ursprünglichen Rezension eine minderwertige herausgebildet 
hat. Deren vornehmstes Kennzeichen ist die Flüchtigkeit, die sich in Auslassungen und 
im gedankenlosen Weitergeben einmal eingeschlichener Fehler verrät. Die einzigen gros- 
sen Gruppen, die wir so in unserem handschriftlichen Material unterscheiden können, 
gehen auf diesen Tatbestand zurück. Eine solche Scheidung bei allen uns zugänglichen 
Hss durchzuführen, hiesse indessen der Theorie allzu viel Rechnung tragen. Aus na- 
türlichen Gründen ist ein anderes, mehr praktisches Prinzip vorzuziehen. Nur bei den 
vollständigen Hss nehmen wir eine bestimmte Teilung nach der Beschaffenheit des Tex- 
tes vor; die zweite grosse Gruppe, die unvollständigen Hss, bei denen sich die Zugehö- 
rigkeit zu dieser oder jener Rezension nicht immer bestimmen lässt, wird dann je nach 
der Art der Unvollständigkeit in verschiedene Unterabteilungen zerfallen, wobei soweit 
wie möglich die Beschaffenheit des Textes angedeutet werden wird. Zur ersten grossen 
Abteilung gehören auch einige Fragmente, von denen man behaupten kann, dass sie al- 
lem Anschein nach wenigstens vollständig gewesen sind oder es haben sein wollen. Dem- 
nach erhalten wir folgende Einteilung: 

A. Vollständige Handschriften (oder die es gewesen sind) mit Prolog und 

allen Geschichten und Sentenzen. 
a. Ältere Textrezension. 
b. Jüngere Textrezension. 


Google 


XVI 


B. Unvollständige Handschriften: der Prolog fehlt; Beginn mit 2,18 Enoch. 
a. Bestand von Geschichten und Sentenzen unverkürzt. 
b. Lauter Sammlungen von Geschichten. 
c. Lauter Sentenzen. 


A. Die vollständigen Handschriften. 
a. Ältere Textrezension. 


Zu dieser Gruppe gehören folgende Handschriften: A Be' Bg' Bg’ Bo Br' Bx' Bx’ 
C' C? Ch Corp Cpm Cpt CtrDE' H’IKIKrL'M' Mg Ms On P? P’P?° P?PoitRTUVW". 
Davon sind fragmentarisch erhalten: Be' CpmE' On. 


Innerhalb dieser Gruppe heben sich einige Hss hervor, die als gemeinsames Merk- 
mal eine gute Lesart bieten. 


1. Hinter den Worten: quae super nobiles veniunt (u. T. 10,») kürzen die mei- 
sten Schreiber und bieten gleich: inquit: Dic illis etc. Den vollständigen 
Wortlaut: versus fecit istos sub persona nobilium: Die, inquit, ıllis etc. haben 
nur folgende Hss: Br! ChIKrM!MgMsTUW! (er findet sich auch in den 
unvollständigen Hss Br?E?). 

2. Im Ex. XIV. (u. T. 19,14) steht: Quae domum rediens hostium clausum inve- 
nit; unde animo multum condoluit et tamen hostium pulsavit. So die guten 
Hss: Bg? Bo Br! Bx' Bx?ChCtrH’KrL!M!Mg Ms TUVW'! (dazu die unvoll- 
ständigen Br? und BE). Was zwischen den beiden hostium steht, ist in den 
anderen infolge des Augensprunges ausgefallen. 

3. Im Ex. XXIlI wird bei den Schlussworten des Vogels die zweite Sentenz nicht 
ausgelassen, sondern wir lesen (u. T. 31,18): Et nonne dixi tibi: Quod tuum 
est, semper habebis® Et quomodo potes lapidem habere de me volante® — Die 
hierher gehörenden Hss sind: Bo Bx!ChCtr H’KIKrL!M!Mg Ms TU W"! (auch 
Barc). Die übrigen haben nicht diese Sentenz. 

4. U. T. 38,1 bietet die Worte: Quid rides® Puer ohne den Augensprung. Er- 
halten in: Bo Br! Bx! CtrL'M!ıMsTUW!:. 

5. Einzelne Lesarten: 

31,1 pomario (sonst pomerio) PoitV (auch Barc). 

39,8 et cecidit frabs super caput eius H?KIP®V (ferner EP?) cf. varia lectio. 
43,20 mango (sonst zu magno missdeutet) Bo Ch Corp CtrV. 

44,2 avaras (sonst amaras) manus Be! Bx! Ctr H’KIM! PS T (dazu Barc Lz M? P°). 


Das Zusammengelhen zweier oder mehrerer Hss lässt sich nur in vereinzelten Fäl- 
len beobachten. Dabei sind Lücken weniger augenfällig als Zusätze, eigentümliche Les- 
arten und besonders Fehler. Dies gilt für folgende Hss: 


1. Br!+Kr: 2,5 Aeger vero aspectabat atque ait — 5,20 ego enim virum inter- 
feci — 7,s Similem sibi similem attrahere — 8,3 indiget vir unus alio — 
11,5; ratione relaxari debet iudicium — 12,2 calefecit et curavit —- 13,2 ubi 


Tom. XXXVII. 


Google 


xViI 


viri peccatores convenerant — 26,2 Accipe virginem in uxorem — 27,12 quia 
rusticum huiuscemodi facetia privatum esse putabant — 33,23 et ad domum 
quod acceperam deferebam — 35,1 sit reprehensibile — 37,« sine fortuitu — 
37,23 lapsos artus — 39,13 quod protinus dulce sit — 40, Severum stantem 
saeculum decorat — 42,1« qui livore maculatus — 43,5 segreget a corpore 
et ab opere. 

2. H®-+Kl in der zweiten Texthälfte: 31,2. Zusatz: multi comestibiles, sed non 
onınes boni saporis — 32,18 ego interim ducam te ubi casei magni illi pa- 
rantur — 33,7 stulte credidit — 33,12 quomodo tam magno latrocinio potuisti 
acquirere censum Sine clamore vel calumpnia. At ipse ait — 37,7 quomodo 
ubique comedere debet homo — 38,1 si vero inimicus, flebit — 38,6 Senex: 
Vis me recordari verborum — 40,23 quid de se diceret. Philosophus sieut 

.  prius — 42,8 coeperunt multi egere — 44,23 .oportet in unum. 

3. Bg!-+Kl: 19,16 Ipsa vero ut facinus coopertum scivit pro culpa veniam pe- 
tens neque amplius — 19,18 priusyquam actus suos parentibus suis ostende- 
ret — 19,20 rationem reddere cogeretur — 20,ı quod mulier ceciderit — Mulier 
autem abscondita etc. (cf. var. 1.) — 20,8 cf. v. l. — 46,3 ad percipiendam 
gloriam contractus. 

4. M! + W!: 2,1 cui superanti amen — 3,5 ne huic subditi — 5,25 Ne ergo du- 
rius post me iudicet — 5,ı pro peccato quod commisi penam sustinebo — 
6,3 aequaliter impartiar tibi (dann Lücke) sicque repatriavit — 7,» Dissimile 
sibi attrahere — 8, 2!/,, Lücke — 46,» annuente domino. 


Wie wenig erfolgreich aber solche Zusammenstellungen bleiben, beweist der Um- 
stand, dass Hss unserer Gruppe selbst für längere Partien sich in auffälligen Lesungen 
mit Hss der nächsten unvollständigen Klasse mischen können: 


Br +Kr+E’+H?: 11,s cf. v.l. 

Bg' +E?+KI-+ Mg: 24, und 2426 cf. v. |. 

KI+E?’: 27,5 qui condixerant ut essent socii victus — 29, 2%/, cf. v. |. 

Ki+ P?: 4,12 per internuntios proprios sibi necessaria mittebant — 27, 12/4 

cf. v. 1. — 27,18. 20.26 cf. v. 1. — 28,22 libenter comederunt — 31,s interfecta 
ad comedendum eris. 

Ki+ E?+H?+ Pr. 33,20 die eigenartige Fassung des Zauberspruchs cf. v. |. 
— 39, bemerkenswert das richtige trabs. 


Ba 


a 


Zur Charakterisierung der einzelnen Hss dieser Gruppe bietet unser Varianten- 
apparat die nötigeren Handhaben. Es wäre eine müssige Arbeit, in das Detail sinn- 
loser Verschreibungen, willkürlicher Ausgestaltungen und nachlässiger Auslassungen von 
Textstellen hier einzugehen, obgleich uns lange Listen solcher Züge zur Verfügung ste- 
hen. Wir begnügen uns mit einigen allgemeinen Bemerkungen, die gelegentlich unsere 
v. ]. erweitern mögen, und gehen nur auf jene Hss näher ein, deren Behandlung da- 
selbst sich aus verschiedenen Gründen nicht empfahl oder deren Vorhandensein (z. B. 
Bonn) uns erst während des langwierigen Druckes bekannt. wurde. 


1. A zeigt einen nachlässigen Schreiber, der sich vor Kürzungen nicht scheut; 
so fehlt 4,ıs sicut ımos est amicorum, ferner alles 6,22 bis 8,25 proderit. Bal- 
(ae wird als Personenname aufgefasst: 5,5 quod ivit ad Baldac amicum suum; 
desgleichen findet sich die Forın Nedius dekliniert für Nedui. 


N:o 4. " 3 


Google 


XV 


Das Fragment Be! bedeutet keinen grossen Verlust. Die uns erhaltenen Verse 
sind vielfach entstellt. Vgl. ferner die Lesarten: 41,20 pontus — 44,12 tu- 
mante. ; 


Bg! verrät einen flüchtigen Schreiber, der sich 20,0 (nam iste etc.) bis 20,12 
schenkt und aus solutionem 8,ıs ein Salomonem macht. 
Bg? weist eine grosse Lücke 8, bis 12,27 auf. 


Bo gehört trotz mancher Nachlässigkeiten des Schreibers zu den besten Hss 
dieser Klasse. Auch ist der Wortlaut nicht immer lückenlos, trotz der aus- 
zeichnenden Stellen 19,15. 31,ıs. 34,» (sed non dimisit benefactum creatoris 
ad creaturam transferre), 38,1. Beachte 43,20 mango, jedoch 44,2 varias ma- 
nus. Kürzungen 'sieht man 2, *, partim ex proverbiis philosophorum et ver- 
sibus partim ex volucrum similitudinibus; 10, %/,, Sed versificator versus 
Jixit de adversitatibus qu.x conveniunt super nobiles. 'Nobiles namque an- 
nichilantur, ut vides quod mare. — Augensprünge beobachtet man bei 3, 1%/,, 
gallus, bei 8,# indigueris und 22, 15/,s ingenio. — Verstellt ist 2,1 (hinter 
2,15: Deus ergo michi sit auxilium cuius firma spe credulitatis meae inni- 
tor. Amen. — Gelegentliche Zusätze: hinter 7,34 sapientia. Sed ex hiis in- 
feliciores sunt quibus negatur sapientia — 17,2 Magister: Faciam, inquit, tali 
conditione ut finita narratione de talibus ulterius non moneas me. Dixit 
discipulus: Eya, care magister, die die — 31,20 exigente natura (=!) devo- 
lavit — 31,26 Discipulus: Dice oro, pater — 43,1» Discipulus: Die, magister, 
oro — 46,10 hinter Christo, qui fuit et qui est et sit nostra redemptio. — 
Auffällige Fehler: 2,1 quasi procurando — 7,16 catervam adire — 8,ı me illo 
ingredi cuius donum — 15,28 descenderent — 22,18 cum clericis lacte phisico 
elucatis — 31,s insipida — 33,2ı cor addens (statt corradens) — 34,10 regi 
vel creatori — 40,5 Et peroptantem se transglutit et vorat — 43,1 et maio- 
ris spatium bonitatis in se radicavit futurum. — Andrerseits stösst man 
auf viele eigentümliche Lesarten: Stets die Namensformen Nedim und Ma- 
mundus, ferner 20,22 und später Mecha, 38,2e Visperla, zu Anfang Adel- 
phonsus. Beachte ferner: 2,2« clerieis suis — 19,12 succinete consurgens — 
23,19 Auxilium miserorum atque egentium — 25,ı pauperis divitisque ven- 
tilaretur ad hostium pallatii regis ministris etc. — 26,ı Vadas magnas vias 
quamvis — 27,s ut aliquid census relinguas posteris — 29,3 percutere ter- 
ram ut sonarent — 29,13 utique (statt utrumgqe) — 31,7 magnum commodum 
— 31,s Quale commodum — 32,5 pactum (=C!) — 33,15 clamabat et inqui- 
rebat, donec ipse ait: latro fui — 39,s et cecidit ignis (= Ctr W?) super ca- 
put eius — 43,1s in ymum carceris puteum — 44,10 haec mea verba bibe 
— 44,11 avarae — 44,13 im Grabgedicht lautet der Vers: Atque meis fa- 
mulis, deliciis et diviciis modo protinus orbis. 


Br! hat meist trefflichen, daneben aber auch willkürlich umgestalteten Text. 
Augensprünge sind recht häufig: 3,1ıs benefactorum, 4, !8/,, infirmitatem, 9, 2®/28 
facetos, 10, ®/, versificator, sodass die Verse fehlen, 20, 2%/g;, commisit, 28, 2%/,; 
adesset. Es fehlt die Sentenz 8, 1%/g,. 


Bx! ist eine der besseren Hss, wie die vollständige Quellenangabe im Prolo- 
gus 2, beweist. Doch Lücken 8, ®/,. 10, %/ıs. 41.25 bis 43,5 sodass Ex. XXIX 
fehlt. Besondere Lesarten: 7,2» ordinator — 33,3 ascendens per fenestram. 


Bx? zeigt 34,25 Philosophus für Plato und gebraucht «die Namensform Necdiu. 
Tom. XXXVIIl 


Google 


N:04. 


10. 


11. 


12. 


13. 


14. 


XIX 


Fehler in den Versen, wie 10,7 Vilificant gazae — 40, Se venustatem tan- 
dem saeculum decorat — 44,23 componat in unum. 


C! hat die merkwürdige Angabe 1,ı dass Petrus Henriei primi regis Anglo- 
rum medicus war, was auf einer Verwechslung zu beruhen scheint. Der 
Schreiber liebt überhaupt die Zusätze: 30,« (cf. v. 1.), 31,20 (ef. v. 1.), 39,7 
(cf. v. 1). Vgl. auch die hinter die Schlussformel eingeschobenen fremden Ge- 
schichten (s. Anhang II), die zugleich eine Verschiebung unserer DC-Stücke 
verschuldet haben; denn erst: dahinter stehen Ex. XX. XXIII. XXIV. Auf 
die Textworte 34,2 folgt eine Diogenesanekdote: Diogenes cum amici sui 
ab eo nisi sepeliri vellet requirerent: Proicite me, inquit inhumatum. In- 
quiunt: Volucribus et feris? Minime, inquid, sed baculum prope me ponite! 
Quid, inquiunt, poteris cum illo? Non enim senties. Quid igitur laniatus 
ferarum poterit nil sentienti? 

Auch für die Sprüche treten Umstellungen hervor: 8,5 ist vertauscht 
mit 8,%/,-(ehenso in C?Ch) — 34,?/, ist hinter 31,2« gestellt. 


C? gehört eng zu C!. Der Schreiber liebt beständige Zusätze erklärender Art, 
setzt Substantiva für Pronomina ein, gebraucht synonyme Ausdrücke, fügt 
reichlich Partikeln hinzu und Zurückverweisungen wie praefatus, praedic- 
tus etc. 


Ch ist von einem liederlichen Schreiber, der es sehr eilig hatte, angefertigt; 
am Rande wird vieles nachgeholt, teils Wörter teils längere Sätze. Seine 
Vorlage war aber nicht übel (vgl. oben S. XVI). Viele Lücken sind nicht 
ausgefüllt worden: 7,21/g2. 8,5. 8,13/4. 18,'°/ıs. 20,18 (Bene) bis 20,20 (Audivi). 
30,7/11. 30,18/ 17. 30,2%/gı. 30,2%/25. 32,12 (et meritis ... laborare). 34,%/ı5. 34,!%/gı 
(crudelis). 36,1%/,9. 3717/26. 89,14 (Sed ... arbitrio). 39,19/g4. 40,1/3. 40,8/,. 41,18. 
41,25/33 (adire). 483,*/,. 43,17/. — Eine gewisse Ähnlichkeit mit C2 tritt in 
falschen Lesungen, namentlich an der Stelle 40,3 Proverbialiter dixit Socrates 
hervor. 


Corp konnte unserer Ausgabe zu Grunde gelegt werden, denn der Text ist. 
sorgfältig und im allgemeinen lückenlos. Das Wort 43,20 mango, eine crux - 
der ‘Schreiber, wird durch die Fassung manggo noch besonders kenntlich ge- 
macht. Ein Besserungsversuch- zeigt sich 10,12: quod fluvius in mare deve- 
hit stercora, oder 27,» capere consilium. ‘Dagegen ist 21,11 in angiportnm 
zu in angiporta verschrieben worden. Auffällig ist die Stelle 34,25: Plato 
retulit in libro de porphiriis. 

Cpm lässt es bedauern, dass nur ein Fragment vorliegt, nämlich der Schluss 
von Ex. I; der Anfang von Ex. Il; Ex. XIV (bis retrusit 20,) und Ex. AV. 
Vielfach treten eigenartige Fassungen des Wortlauts hervor: 22, contra 
eum sic adulando perrexit (hier wie sonst finden sich Berührungen mit Be?) 
— 22,» et ferre festinabimus. 

Cpt kann zu den besten Kopien gerechnet werden, wenngleich die oben (S. 
XVI) angegebenen Charakteristika nicht sämtlich vorhanden sind. Wie sonst 
auch hier fehlerhaftes 10,s altera nobilitate, ferner 11,ıs punit für perimit, 
35,5 in tota terra nostra oder gar 40, Si venustantem statt Se venustatem, 
und 42,ıs lenitas vestrae mortalitatis. 

Ctr wäre annehmbar ohne die starken Verstümmelungen der Sentenzen und 
Geschichten. Der Prolog schliesst bereits mit 1,» displiceat voluntati (da- 


Google 


X 


16. 


17. 


18. 


19. 


20. 


21. 


22. 


hinter sofort: 2,16 Enoch). Von den Exempla fehlen ganz XVII, XXI, XXVI], 
XXIX. Die Verba mortui 44,10 ff. sind abgekürzt. Schluss der Kopie mit. 
45,». Weitere Lücken: 22/2. 6, is. 6, /g5. 7,5. 7, ja. 7,15 bis 8,4. 88/9. 814/20. 
11,'6/21. 28,8 (et si unus ... ieinnabunt). 30,5/12. 34,3. 35,21 /29. 36,21/2s (effla- 
eito). 39,18 (Numqyuid.. . 89,23 confidere). 39,27 bis 40,5 (die schwierigen Stellen 
fallen aus). 41,1: alles bis 43,5. — Der Schneidergeselle heisst hier Edwi. 
Fehler wie 28,32 dolebit, 33,21 corrodens, 40,25 voluptas für voluntas. - 


D zählt zu den ältesten Hss, ohne deswegen von den gewöhnlichen Fehlern 
und Missdeutungen frei zu sein: 6,25 deviabunt — 8,1 cuius donum — 11,5 
Terminos ponere — 11,ıs ignis ignem non punit u. a. 


E! hat nur den Anfang der DC erhalten. Der Text scheint nach diesen 
Resten leidlich zu sein, doch 5,7 intempestius — 5,ıs de morte — 6,9 ueyua 
lancea. 


H>® ist unsere jüngste Hs, aber in vielfacher Hinsicht interessant. Manches 
hat der Schreiber von seiner guten Vorlage abgekürzt (die Erörterung über 
die 7. freie Kunst), anderes erweitert (Zauberspruch vgl. oben S. XVID. Er 
neigt zu Moralisationen: hinter den Spruch 8,ıs Ne glorieris in sapientibus ver- 
bis tuis kommt der Zusatz: sed tam de verbis tuis quam de factis da gloriam 
Deo; vgl. v. l. zu 9,2°/,. Zu den septem probitates 10,2°/,, fügt er virtutes 
hinzu: Sed virtutes contradicunt vitiis, ut puto sobrius, temperatus, mundus, 
pacificus, patiens, benivolens, diligens, fidelis, verax, studiosus, largus et bono- 
rum conversatione gaudens. Vgl. das Horazzitat 12,7 und unseren Anhang 11. 
— Lücken dagegen: 8,3/,. 20,, (nam iste cumulus . . . 20,12 supplicium). 30,1"/an 
34,°/15. 34,1%/95 ( ... tenere). 39,2« (et renuntia ... 40,7 videtur). 41,12/2,. Es 
fehlt Ex. XXNIV (45,%/25). 45,28». — Eigenartig ist besonders 21,» lapides le- 
vando; erwähnt seien ferner: 3,1 tres amicos — 15,7 linteamina quae feci- 
mus — 17,7 cf. v. Il. (Tod des Liebeskranken!) — 19,1%/,, cf. v. l. (der 
Schlaftrunk wird ausgespieen!) — 32,11 cf. v. 1. 


I ist wertvoll für den kritischen Text, aber nicht frei von Willkür, z. B. 
18,5 cf. v. 1. — 20,» omnino et actu et sacramento — 25,26 finge te longius 
ire — 39,8 et cecidit super caput eius magnum lignum. 


Kl zeigt 43,1 richtiges specimen, aber 14,22 liest man curem für carmine, dann 
Nedius als deklinierten Namen. Bezüglich der Zusätze vgl. 31,.« und 44,2 
(v.l.). Auslassungen sind nicht selten: 7,25 bis 8,4. 8,27/g9. 10,%/15. 15,'%/14. 16,29 /ax 
(... conabor). 20,» (nam iste ... 20,12 supplicium). 33,3/,. Augensprung bei 
pons 41,1%/g0. 


Kr schliesst sich eng an Br! an, hat aber dessen mannigfache Lücken nicht 
mitgemacht, eher die zahlreichen Augensprünge. Die schön geschriebene Hs 
hat unserer Ausgabe die durch Initialien deutlichen Absätze geliefert. Alle 
Sprüche sind dort Jurch die Einleitungen (wie Alius oder Arabs) streng von 
einander gesondert, während sonst beständige Vermengungen zu beobach- 
ten sind. 


L! ist durch viele Schreibfehler verunstaltet: 1,ıs praefinita — 3,20 frustra- 
tum — 10,18 ars metrica für arismetica — 11,22 evaseris et aliud non facias. 
Wegen 12,14 portarium ist die Kopie einer eigenen Gruppe zuzuweisen. 
Der Name Marricianus kommt sonst auch vor (Bx! M!U). 


Tom. XXXVIIL 


Google 


N:o 4. 


26. 


27. 


28, 


29. 


AXI 


M! gehört zu den besseren Abschriften: 29,22 vescentibus, auch vollständige 
Quellenangabe im Prologe 2,.. Doch beachte 23,30 quod suorum recordareu- 
tur placitorum et ius facerent — 34,19 vitam statt reenum — 39 ch. v. |. 
— 89,16 ef. v. 1. — 39,15 Fili, sonfortare si tibi contingat aliquid adversi — 
42,22 si pauca licet dicere. 


Mg bringt oft eigenmächtige Änderungen: 4,» wird das Verhältnis umgekehrt: 
Non audivi quidem, sed vidi. Beachte ferner 2,17 lucrum bonum sine labore 
— 8,15 quot Hbi viros adquisieris amicos — 8,17 (wie Bg! Br?) Salomonem 
für solutionem — 10,8 domum premit altaın nobilitatem et genus et formam 
— 11,25 ruina cadit. 

Ms hat eine vom Schreiber nachlässig wiedergegebene gute Vorlage gehabt: 
Augensprünge sind häufig, desgleichen Lücken: 7,13. 29,30 bis 30,6. 30,8/,1. 
30,15/,9- 34,%/,. Im Ex. XXVII steht der Name Marmundus. Merkwürdig 
ist der erweiternde Zusatz 45,22 (cf v. 1.), entlehnt aus Vulgata Is. 40,e. 


On ist nur lückenhaft überliefert: Es fehlt Ex. I, es schliesst sich Ex. V an, 
dann sogleich der Wortlaut von Ex. XXXIV. 


P? zeigt arge Kürzungen, namentlich gegen Schluss hin, wo die Geschichten 
nur noch summarisch mit der Bemerkung: circa idem angedeutet werden. 


‚ Auch sonst werden die Verbindungen zwischen den Exempla beschnitten 


und selbst unentbehrliche Wörter und Wortverbindungen einfach ausgelassen. 
Für die Textkritik bietet diese Hs geringe Ausbeute. So stehen statt 14,5/, 
nur die ‚Worte: ne mea carmina male interpretentur — 21,°/, vetulae obviam 
venit. Quae videns eum flentem — 23,25 bis Schluss dieser Geschichte: 
Dei auxilio auxiliabor tibi. Mane autem philosophus venit cum puero ad 
placitum. Justitia vero rogavit ut causam utriusque discerneret philosophus. 
Ad haec philosophus: Praecipite ergo, o nobiles huius iustitiae, oleum 
clarum de quinque tonellis plenis mensurari . ... Iudices vero hoc audientes 
firmaverunt iudicium. Von Ex. XX an ist alles in Zitatenform stiefmütter- 
lich behandelt (eine Ausnahme bildet XXVIl), bis der hastige Schreiber vor 


der Zeit mit 43,23 schliesst. — Eigentümliches Deus vor fecit 10,11 wie 
in C2; sonstige Sonderheiten: 17,e Hic abiit et haec remansit. Accidit quod 
— 18,10 sic anus dicetis paruitt — 24,22 reddat et centum talenta inde sibi 


retineat — 25,5 Philosophus autem audiens pauperem ad se vocavit et ait: 
Die mihi si habes talenta cum duobus serpentibus. Pauper: Deus scit — 
36,30 ne propter eum repetat — 37,ı non multum ab eo extorquebit — 
41,ı» super eum statt transi — 41,2 est et domus tenebrarum — Dazu 
treten viele Schreibfehler, wie 27,20 fodientibus für findentibus. 


P: hat keinen hervorragenden Text, wie ällein die Stelle 11, beweist: 
melius est dicere nunquam sic verecundiam cave. -Viele Lücken erklären sich 
aus der bereits mangelhaften Vorlage, wohl auch Schreibfehler wie 11,:s 
punit, 44,17 corrodit, 44,20 relictus humo. Beachte 4,ıs omnes mulierum 
cantus quas habebat. 

P5 kann wohl als die trefflichste der Pariser Hss bezeichnet werden. Eigen- 
artige Lesungen bieten sich 18,22 quod construeret altis parietibus lapidibus 
turrem — 26,27 Annon magis tardati estis? Grosse Auslassung hingegen 41,14 
(Melius) bis 41,2» (obitum patris); dazu tritt Augensprung bei Heri in den 
Alexandersprüchen. i 


Google 


. XXI 


s0. 


3. 


32. 


34. 


"88. 


36. 


P® ist wenig zuverlässig, vgl. 13,2ı quod homines dicunt vocem bubonis 
annuntiant. Cui ego. — Nedius als deklinierte Namensform — 832,28 tacito 
(statt tacto) ore — 44,28 quod sepultura et imperio omnibus ad terram 
posito. Aber trabes hat sich 39,s erhalten. 

Poit stellt eine im allgemeinen wenig sorgfältige und auch nicht lückenlose 
Kopie dar. Orthographisches: longua, interrogua, assendebam, insisor, pro- 
ficissens etc. Lücken: 29,1 (tu ... providebo), 30,8. 30,18/g;. 34,3 grosse 
Auslassung bis 41,28 (.... adire). 43,17 bis: 44,25. 45,7/,. 45,21 (modo sunt 
finiti . . . 45,22 redit). 

R ist eine ziemlich unbedeutende Abschrift: 3,1 ulterior — 3,20 frustratum 
— 81 cuius bonum — 22,17 in cordis famulo — 28,32 dolebit. Orthogra- 
phisches: angnito, instingnante: 

T gehört entschieden zu den besten Vertretern unserer Klasse, da die obener- 
wähnten guten Lesarten sich sämtlich hier erhalten haben. Dazu kommen 
33,11 rescias — 41, quo — 43,1 specimen. Imınerhin auch Lücken: 10,10 
(Dice... 10,11 tantum) 30,17 39,5/, (Dominus .. . mortua est). 

U ist eine bis auf 10,» und 19,14 vollständige und vorzügliche Kopie. Beachte 
44,ı mortis virus. Für das auch diesem Schreiber dunkle Wort 43,20 mango 
ist carnifex von ihm eingesetzt worden. 

V ist R ziemlich ähnlich, zeichnet sich aber sicher durch bessere Lesarten 
aus (31,1 pomario -— 39,» trabes — 43,20 mango). Eigenartiges: 4,ıs ut mos 
erat antiquorum — 30,12 semper mala fame tabescet — 34,25 Plato in libro 
de proverbiis — 837,21 coram suo tabernaculo staret. 

W! ist wegen der zahlreichen Abänderungen und selbständigen Zusätze für 
die Herstellung des kritischen Textes nur in geringerem Masse zu ver- 
werten. Dazu kommen manche Lücken. Vgl. auch Lesarten wie: 7,s Dissi- 
mile sibi attrahere adamantis est — 9, magnum facis. 


b. Jüngere Textrezension. 


Zu dieser Gruppe gehören folgende 12 Handschriften: BarcB'E’@’GrLzM’ 


M? p' pP! p® W:. 


Davon sind fragmentarisch erhalten: B' G°. 


Folgende Merkmale sind charakteristisch und heben sich von der älteren Gruppe 
ab, ohne aber in allen eben angeführten Hss sämtlich vertreten zu sein. 


L) &, 


Zusätze an drei Stellen: 8,» hinter necessarium: Maledicam linguam indietum 


emendat silentium. — 15,11 compositum et contextum est — 45,3 ducitur et 
datur sepulturae. 


f. Auslassungen: 2, quasi provehendo paucis et — 3,20 probare — 6,11 talis — 


7,15/,& — 8,16 Haec. .. . 8,17 prudentiae — 8,19/,, — 8,27/gg — 11,9 — 11,18 
Die... 11,» quia — 11,5 ruina, ebenso 12,» — 12,2» ultro — 14,ı ad 
nostram ... . promereberis. Et ob hoc — 15,3 procum — 16,1s in negotia- 
tionem — 16,20 quae... .. tandem — 17,1 tu vero ... subducere — 17,s Hic 

. abiit — 19,4 Mulier .. . succensa — 19,35 et absque mora — 22Jıs et 
artificiali ... 22,16 ingenio — 24,5ı clamando — 25,s pauperem „.. 25,7 non 


Tom. XXXVII. 


Google 


N:o 4. 


XXI 


habueris — 25,10 et credibilis ..... testimonium — 26,7 consilium — 28,17 Pro 


tempore — 29, (..... providebo) — 29,7 et ipse vapulando — 29,10 et ver- 
beravi — 30,17 — 831,4 retenta — 32,4 tamen — 33,34,—34, 14/5 — 34, /ga 
(... tenere) — 35,1 et non de diversa — 35,ıs pertinaci animo — 35,35 


domum ... 85,26 ordinaret — 35,27 rumore — 36,31 et videat .. .. diligat — 
37,2« Cum autem ad Loth venissent... . 37,26 annuerunt — 38, Quanto minus 
possum .. . 38,5 Maimnndus — 39,18 — 40,22 turpia... verane — 41,17 Alius: 
Saeculum est quasi transitus — 41,1» — 45,26/,; — 46, in Ecclesiaste .. . 
46,5 homo. 


y. Abweichende Lesarten (cf. v. 1.): 1,17. 2,15. 4,23. 7,5. 7,22. 9,1. 10,s. 11,12. 13,30. 


14,13. 14,25. 14,27. 15,17. 16, 17,12. 18,0. 18,10. 23,20. 24,18. 24,51. 25,1. 26,12 
(media nocte). 26,18. 26,28. 29,16. 31.3. 31.8. 31,11. 32.5. 32.28. 35.5. 36,14. 36,21. 
36,31. 37,24. 38,15. 38,10. 39,2« (horam). 40,7. 41,2. 41.5. 41,16. 43,22/25. 44,4. 44,10. 
44,20. 45,7. 45,22. | 


6. Auffällige Fehler: 19,10. 20,6. 20,11. 21,18. 25,2. 26,22 (per amnem). 41,5. 41,12. 


41,20 (fons für pons). 


Die einzelnen Hss dieser Gruppe geben zu folgenden Bemerkungen Anlass: 


1 (37). 


Barc, unsere einzige Hs aus dem Heimatlande des Petrus, sehr sorgfältig 
ausgeführt, zeigt den Übergang von der besseren zur schlechteren Gruppe. 
Denn der erste Teil richtet sich völlig nach der vollständigen Klasse, vgl. 
besonders die wichtigen Stellen 2,. 10. Der Hauptsache nach aber sind 
die Kürzungen und auffälligen Merkmale der zweiten Rezension so stark 
vertreten, dass die Einordnung dieser Mischhs an dieser Stelle als gerecht- 
fertigt erscheinen muss. Ein besonderes Interesse verdient der Wortlaut 
des Zauberspruchs 33,20: saulem - lestro und 33,22: eodem carmine septies 
dicto, id est saulem - lestro. Auffällig sind ferner die 4 Definitionen 30,1 cf. 
v. l., statt der sonstigen drei (doch vgl. auch C!). Nirgends findet sich fol- 
gender Zusatz hinter 10,15 (= Vulgata Prov. 1,s>—s): Audiens sapiens 
sapientior erit: et intelligens gubernacula possidebit.e. Amen. Adverte (Vulg.: 
Animadvertet) parabolam et interpretationem, verba sapientum et aenigmata 
eorum. Timor domini principium sapientiae. Sapientiam atque doctrinam 
stulti despieiunt. Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem 
matris tuae, ut addatur gratia capiti tuo et torques collo tuo. Fili mi, si te 
ablactaverint (Vylg.: lactaverint) peccatores, ne adquiescas eis. — Vgl. 27,12 
hinter comederet: Qui non, minime. Willkürlich ist der Schluss von Ex. XVII; 
hinter 25,3ı pauperi liest man: Sed nescio utrum rex reddidit an non diviti 
censum. Sed scio quod pauperi dedit -cc-talenta, et ita philosophus etc. — 
Auslassungen: 3,15 dum vixi — 11,22/3; — 12,21 Noluit... est — 13,15 (quia 
... 13,18 perducitur) — 16,2 sed... audaciam — 88,2e der Name des Hünd- 


“ chens fehlt — die schwierige Stelle 39,5/, (Pedissequa . . . mortua est) ist 


ganz übersprungen. — Schreibfehler sind nicht selten, namentlich 7,s Simile 
sathane (!) simile adamantis est — 26,3 melius (statt vilius) — 34,s firma- 
tum (statt fermentatum). — Eigentümliche Lesarten: 26,28 per pontem per- 
geretis, nequaquam dampnum fleretis — 36,» me largiri cum habundantia 


Google 


XIV 


2 (38). 


53 .(89). 
4 (40). 


5. (41). 


5 (42). 


7 (43). 


8 (44). 


stiatis — 37,2, Cum autem ad Loth venirent, transierunt, donec tertio eos 
invitavit — 43,22 duo denarios de unaquaque plus poscebat — 45,22 sicut 
folia quae ab arbore cadunt quo ulterius non redeunt. 

B! gehört zwar mit zu den ältesten Hss, trotzdem ist ihr Wert als 
gering anzuschlagen. Doch hat sich 6,11 talis erhalten. Der Wortlaut des 
Textes ist arg verstümmelt. Grössere Lücke 13,12 bis 13,21, denn es wird 
fortgefahren: Dicunt homines vocem bubonis hominis mortem portendere. 
Dieit philosophus: In tribus delectatur homo — .13,%/,; (Ut.... ambo) — 


Auf das Schlusswort 13,2» provide folgt sogleich Ex. XIV, das aber nur zur 


Hälfte (bis 19,7 dum dormiret) mitgeteilt wird. Ein Zusatz findet sich 
(mit Br? M?) 6,10 cf. v. 1. Besonderheiten: 4,1s sicut mos est antiquorum — 
5,18 de morte — 7,s jacentem. 
E? zeigt Durchkorrektur mit einer Hs der ersten Gruppe, wie manche gute 
Lesarten beweisen. 
G? folgt ziemlich getreu allen Eigentümlichkeiten dieser Klasse, jedoch mit 
Schreibfehlern. :Der Fehler 3,» lingua hebraica steht auch bei Br? P\. 
Gr zeigt die Schreibung Nedyu und die Verschreibung 38,25: Maymundus in- 
quit: Parva nostra pwella mortua est, natürlich dann 38,27 eam suffocavit. 
Ähnlich 41,12 Cum celeria sunt ista exilia, cur praeparamus tanta aedificare 
— 44.23 comportet id unum. Vgl. ferner 33,ı quia pro nihilo certum dimisit, 
lupus boves merito perdidit. 
Lz muss trotz des hohen Alters (XII. Jhdt) als eine schlechte Kopie be- 
zeichnet werden. Immerhin ist der Typus noch nicht, so sehr verderbt, 
wie die Lesart 44,2 avaras manus beweist. Es finden sich auch. Glossen, 
z. B. 17,» qua tantum ardebat vel amabat amari. Arge Fehler verunstal- 
ten bereits den Text: 28,10 pro discipulo suo ne diutius fustibus caedere- 
tur — 82,22 viderunt urnam pendentem —- 38,25 Canis nostrae puella mortuu 
est — 41,12 Cum celerrima sint ista exilia. Dazu kommen sämtliche charak- 
terische Fehler dieser Gruppe: 20,ı incestus — 2l,ıs seris — 26,22 per 
amnem — 41,20 fons — 45,7 de'-xx - philosophis. — Lesarten: 3,1 vilior — 
12,23 se posse evadere — 27,13 ad huiusmodi fallaciam — 42,16 mansuetudi- 
nis — 42,22 tumultuositatem. — Lücken an folgenden Stellen: 2,2 quia et 
obliviosa est — 810 Fili ... gallus vigilantior . .. dormis — 3,15 Dic 
fill... amicos — Augensprünge bei 20,2°/,, commisit, 22,1°/,; philosophus, 
26,17/,g per pontem, 29,23/,, ossium etc. Fernerhin Auslassungen: 3,25 In 
domum meam non introibis (dafür: patere solus factionem) — 6,5 eo tamen 
pacto . . .. patefacerent) dafür die Kürzung: His ita liberatis rei verita- 
tem regi exposuerunt) — 21,26 in aede tua. 
M? gefällt sich in Doppellesungen: 4,ıs infirmitatem vel passionem — 4,19 
invenerunt vel cognoverunt. Die Überlieferung ist hier gleichfalls mangel- 
haft, denn es fehlt gleich im Prologus 2,» Vitandum ... 2311 Amen. An 
die Worte 13,8 Umdique vocatus scdit schliesst sich in grossem Sprunge 
unser Ex. XIV an. 0  . 
M? ist einer der genaucsten Vertreter dieser schlechten Gruppe, wofür 
selbst die Verschreibung 19,17 facturum zeugt. Andrerseits finden wir rich- 
tiges 25,2 ora (sonst aures). Ein grosser Sprung hat von 36,5 fuerint neces- 
saria largire auf fol. 166" unten zu 34,10 regi victori auf fol. 166Y statt- 
gefunden (Störung der Reihenfolge!) 

Tom. XXXVII. 


Google 


9 (45). 


10 (46). 


11 (47). 


12 (48). 


xxV 


P! hat Korruptelen und Glossen (darunter das in der Ausgabe von Labou- 
derie, (u.T. 28,10) stehende proprium nomen zu Nediu). Salus liest man 33,20 statt 
saulem, ferner 12,2» sessio causa corruptionis — 13,10 ad palacium (für ad 
patibulum) — 17,7 consecutura vieinam — 21, illum magis prope vocavit 
(in angiportum war dem Schreiber unklar) — 26,22 amissi defluxerunt — 
3l,s caro insipida — 32,1 dimiseris animo quieto — 40,7 non exploranda 
videtur — 44,1» umbra (statt orba) — 44,23 comportet ad ymum. — 46,10 
hinzugefügtes et fililo. Beachte 4,ıs omnes cantatrices quas — 10,23 fustibus 
certare — 21,°/,. laudando Deum . . . Japides levabat — 22,11 quae adhuc 
portabantur — 34,5 Plato... in libro de philosophiis proverbiorum — 
39,8 et cecidit teetum super caput eius. — Wie aber schon erhaltenes 11,25 
ruina zeigt, auch die richtige Lesart 41,20 pons und das Lothexempel 37,24, 
muss dem Schreiber dieser Hs auch die gute alte Rezension vorgelegen 
haben. Der alte Bestand hat sich besonders in den unverkürzten Sentenzen 
erhalten. Demnach nimmt dieser Text eine Mittelstellung ein. Die Konta- 
mination beider Rezensionen ist so recht augenfällig 15,ıs: paratoque con- 
vivio introduxit amatum iuvenem (cf. var. ].). 
P* gibt nur die übliche Aufzählung der sieben freien Künste, ohne den 
Excurs über die siebente bei Petrus. Getreulich spiegelt sonst die Hs diese 
schlechte Klasse wieder, wozu noch andere Fehler, wie 30,12 meliorum fama, 
sich gesellen. Su 
P®. Man liest hier sogar 3,7 inmitteris — 5,s famelius — 11,ıs in prin- 
cipiis comitatu — 44,23 yd unum. Andrerseits ist man überrascht Richtiges 
vorzufinden, vor allem 40, Se venustantem und 44,2 avaras manus. Auf- 
fällig ist 27,13 ad huiusmodi supplicia. 
W? schenkt sich die Stelle mit pons 41,10/21, auch fehlt Ex. XXXI Rascher 
Sprung von 45,8 zu 46,1. 

Dieser Text ist bemerkenswert durch seine freie Paraphrasierung der 
meisten der Geschichten. Beispiele dafür bietet unser Anhang I (Exempel 


XI. XIV. XV. XVL). Kurz vor Schluss findet sich noch ein Excurs über 


höfisches Eiessen (vgl. Anhang Il). Einige andere Beispiele dieser Vorliebe 
für Umschreibungen seitens des nicht ungewandten Schreibers seien hier 
mitgeteilt: 5,ı et in hac mea vita dependet — 5,ıs Multi ergo hunc videre 
concurrunt — 9,14 litteratum et carnali specie splendidum — 25,zı Inde rex 
diviti: Censum redde! Et dives pauperi -c-talenta dedit — 28,11 quoniam 
narratio talis forsan pluribus est profutura — 836,» aftluenter exhibere pro- 
cures — 3839,s quod temporalium amissio eius animum non turbavit —- 
39,18 cum omnia mutabilitate rotentur — 39,25 quae convertuntur in bonum 
— 40,7 cum fragilis maneat, nemo cupere debet eam. 


B. Die unvollständigen Handschriften. 


a. Unverkürzter Bestand von Geschichten und Sentenzen. 


Hierher gehören folgende Handschriften: Be? Br’.Br’L?, Davon ist Br” frag- 


mentarisch. 
N:0 4. 


Google 


XXVl 


1 (49). 


2 (50). 


Be? ist eine vielfach interessante Hs, die uns den Namen Marmosetus als 
Dialogführer (statt Arabs oder magister) überliefert hat. Eigenartig ist auch 
die Fassung des Zauberspruchs ’saulen’ durch die Schreibung s. b. x. I. f. m., 
vgl. v. l. zu 33,20. Der Text selbst folgt der vollständigen Rezension Aa, 


‚ist aber nicht olıne gröbere Fehler. Die Sprüche sind bereits arg verkürzt 


und eine arge Willkür herrscht in der Reihenfolge der Erzählungen; zb. ist 
Ex. XXXI hinter XXXIII getreten. Lücken grösserer Art: 2,ıs bis 3,8 — 
Ex. VII und VII sind fortgefallen — 36,32 bis 37,4. 87,17 bis 37,28. 39,17/ı8- 
40,%/,. 45,22». — Vor 13,26 hat der Schreiber ein ungenaues Zitat aus Vulg. 
Ecclesiasticus 25,23 gestellt: Salomon: Cohabitare leoni et drachoni melius est, 
quam mulieri malae (Vulg.: Commorari leoni et draconi placebit quam habi- 
tare cum muliere nequam)., — In den Varianten erscheinen Berührungen 


mit dem Fragment Cpm: 19,1 plus solito — 19,1!/ı2 cf. v. l. — 20,27 cui 
talenta conımiserat et commissa ab eo requisivit — 21,%/, cf. v. 1. — 21,ıı 


At ille: Vera sunt utigue. Quomodo ergo, ancilla Dei, potes hoc facere — 
21,25; 22,5 und 22,» cf. v. 1. — Eine grosse Zahl von Varianten zeigt eigen- 
tümliche Ausgestaltungen des Textes: 14,17 amicum abscondit in lecto — 
15,8 Et erigens vetula linteum attulit et quantum potuit per unum cornu 
erexit -- 17,7 Accidit autem ut precibus cuiusdam vicinae suae epulandi 
causa domum ingrederetur — 17,12 egressam et ingresam — 17,13 lacri- 
manti fitonia (= Pythonia) anus dixit: Kare mi, dic mihi quae tibi causa 
est tanti doloris et desolationis. Sed iuvenis — 17,17 Cui anus; Vade, frater, 
domum et hinc Dei tibi auxilio remedium cito inveniam. ' Relicto fitonia 
anus iuvene ad propriam domum rediit — 17,25 nequeo dicere nec audeo — 
17,27 ut magna aegritudine oppressus moreretur (also Tod des Liebeskranken, 
vgl. H?) — 19,18 magis magisque ingemiscens — 19,23 iuxta hostium se abs- 
condit — 22,5 ubi tamdiu itinerasti — 28,3 natura canis: Cum dominus 
uni favet, alius cibum auferre cupit. Itaque isti burgenses fecerunt — 
28,32 Capita vestra franget — 30,26 in quo rivulus erat fluens (vgl. R v. 1.) 
et lucidus et herba viridis — 31,ı quandam aviculam delectabiliter canentem 
super arboreın audivit. Quam ut vidit, diversas manerias artificii paravit 
ut eam deciperet et deceptam vivam et sanam caperet, et denique eam 
sumpsit — 31,10 Quod tuum fuerit, custodi semper — 33,20 descendebam 
per radium lunae intrantem per fenestram — 33,25 ut eum doceam hoc 
carmen. Tunc maritus edocuit — 836,7 omnes consuetudines quae pertinent 
ad me — 36,17 nolo morari quia rex prodigus est — 37,13 in disco (für in 
parapside) — ‚39,7 Cum vidi pedissecam ardere. 

Br? bietet gleichfalls freie Zusätze und sonstige Ausgestaltungen des Tex- 
tes (vgl. Anhang I). Erwähnt seien ferner folgende Stellen: 3,21 Hominem, 
care mi frater, interfeci et domus mea scrutari debet. Oportet igitur ip- 
sum sepeliri et abscondi. Rogo te — Zusatz (mit B!M?) 6,10 cf. v. I. — 
13,3ı fisco celobi.! Hinter 12,27 steht eine moralisatio nach Art der Gesta 
Romanorum: Applica ad peccatorem: peccator enim similis est isti gypposo, 


! Man kann dabei wohl eher an jene besondere Art von @eheimschrift (Ersatz von Buchstaben durch 


die folgenden) denken. Vgl. Suet. Octav. cap. 88: „Quotiens autem per notas scribit, b pro a, e pro b, ac 
deinceps eadem ratione sequentes literas ponit, pro x autem aa“. Also ist auch s. b. x. |. f. m. = saulem 
(freundliche Mitteilung des Herrn Prof. Skutsch während der Korrektur). Vgl. ferner L. Jordan, Rom. 
Forschungen XVI (1904), 630. 


' Streiche jetzt clobi aus dem Texte (Korrekturbemerkung). 


Tom. AXXVII. 


Google 


N:o 4 


3 (51). 


4 (52). 


XXVI 


monoculo etc., unde similiter sibi contingit. Sicut enim iste, sic peccator 
quo plus tardat paenitentiae fructum, in pluribus maculis invenitur, ut de 
vitio in vitium ruat. — Das arge Missverständnis 8,ıs Salomonem (für solu- 
tionem) hat diese Hs mit Bg! Mg gemeinsam. 

Br? hat zwar eine gute Vorlage der älteren Rezension gehabt, ist aber 
eine liederliche Kopie. In den Sentenzen herrscht grosse Verwirrung, die 
Geschichten werden oft summarisch abgemacht, der Text selbst hat Aus- 
lassungen ohne Rücksicht auf den Zusammenhang erduldet. Zu den Para- 
phrasen vgl. Anhang I. — Bei 6,ıs steht die Glosse: insulsus id est fatuus 
(die Mehrzahl der Hss bot falsches: inconsultus). Llinter 9,30 venere hono- 
rem bot sich Gelegenheit für die Reimverse: 

Dum verum dixi, sine divitjis ego vixi. 
Dum dixi fictum, lucrabar res et amictum. 
Gröbere Fehler: 7,10 latrocinium — 7,1 duas mansiones. 

L? (Text nach Rezension a) zeigt einen ähnlichen Charakter: starke An- 
sätze sur selbständigen Nacherzählung der Vorlage und Streichung vieler 
Sprüche, nämlich: 6,15/,. 719/20. 7,2 bis 8,5. 11,21/g,. 13,2%/g7. 14,1/j2. 29,28 bis 
30,8. 30,16. 30,22/93. 31,21/4. 33,5/. 37,20 (Hoc etiam) bis 30,26. 41,2» bis 44,3. 
44,2. Von den Exempla sind VII. XXIX. XXX. XXXI weggeblieben, 
ferner die Textstelle 26,25/, (.. . portas urbis). Der Zauberspruch (33,20) 
wird in folgendem Zusammenhange wiedergegeben: Latro fui et ascendens 
tectum cuiusdam divitis veni ad fenestram vel caminum dicens septies hoc 
carmen: Bali Balı gaste bali. Et hoc dicto statim corripiebam radium lunae 
et descendebam sine periculo, et iterum sumptis mecum cunctis quae vole- 
bam dixi iterum carmen meum et per eundem radium securus ascendebam. 
Cui mulier (u. T. 33,2). — Hinter dem letzten Alexanderspruch 45,s steht 
folgender Zusatz: Item alia huiusmodi de eo et aliis dici possunt: Heri 
videbatur, hodie occultatur. Heri dives, hodie pauper. Heri habundabat 
deliciis, hodie non habet quid comedat (hiermit bricht der Text ab). 


b. Lauter Sammlungen von Geschichten. 


Der Hauptsache nach wollen die hierher zu zählenden Hss lediglich die Exempla 
bieten, die verbindenden Sprüche fehlen gänzlich oder sind auf das geringste Mass 
reduziert. Es sind die folgenden: Ä 
B’E’G'G°H'H?’LaP’Pa W’. Davon vertreten E’G'P? die Rezension a ohne 
Textkürzungen im Innern. : 


1 (53). 


B? hat folgenden Bestand=13 Geschichten: Enoch 2, ff. stark zusam- 
mengedrückt, dann Lücke 2,22/,, (.. . cavendum sit) und 3, (Credo) bis 3,8 
(.... ieris) — Balaam — Ex. I (der Wortlaut ist stellenweise geändert) — 
Ex. I — Ex. V — Ex. XIV ganz frei (vgl. Anhang I) — Ex. XVII — 
28,5/, (das didaktische Moment, ohne einen Hinweis auf Ex. XIX) — Ex. 
XXI (dahinter einige Sprüche) — Ex. XXII (ohne die 2. Sentenz 31,18) — 
Ex. XXIIL (vorher sämtliche Sprüche) — Ex. XXIV (erhalten vorher 33,°/, ; 
34,ı hinter verbis suis steht: Parcas mihi, precor, domine mi) — 39,1 ff. 
(De quodam magistro et filio) — Ex. XXXIV bis Schluss (alles fast wört- 
lich übereinstimmend). 


Google 


2 (54). 


3 (55). 


4 (56). 


5 (57). 


6 (58). 


8 (60). 


E? hat die Sentenzen nur im Anfang unversehrt erhalten. Der Wortlaut 
der Geschichten weist auf eine gute Vorlage der alten Rezension hin (vgl. 


oben S. II). Nur Ex. XII fehlt. Auffälliger Fehler 13,» viri peccato- 


res =Br! Kr. 

G! enthält sämtliche Geschichten. Philosophische Reflexionen bringt der 
Compilator am Schlusse an, sonst fehlen solche Verbindungen. Der Text 
ist ziemlich getreu, nur hie und da verkürzt. Für die Textkritik ist we- 
nig Aufschluss zu erwarten gewesen. 


G? hat sehr beschädigten Anfang. Sämtliche verbindenden Gespräche 
fehlen hier, doch 14,ı ff. erhalten. Beginn mit Ex. Ill. 


H!: hat nur zwei Geschichten: Maymundus (Ex. 'XXVII gänzlich abge- 
kürzt und ohne Namensnennung, im ganzen = 10 Zeilen, und eine freie 
Umgestaltung von Ex. XIII, die wir im Anhang I mitteilen. 


H?2 hat vorwiegend ‚Paraphrasen. Der Bestand, wohl zurückgehend auf 
mehr als eine Hs, ist folgender: Ex. XUI—XIV—IX—XXIV (ohne Mittei- 
lung des Zaubers) — XXVII De Maymundo — XVI-VI—XI — Barlaam 
(3,8 ff) — I und Anfang von II (die Hs bricht hier ab). 

La weist zunächst die Anfangssentenz 2,1%/,, Qui timet Deum auf, dann 
3,13 (Fili ... amicos). Der weitere Bestand ist: Ex. I—Il—cautela 
viatori 25,26/,, — XNXUI—XAIV—AXVI-XXVI-XXIR— XXX —XX XI 
XXVlIH—sodann erst V-IX—X—XI—XI—XV-—XVI—-XVI Es folgt 
eine unbekannte Geschichte, auf einem verschiedenen Blatte abgeschrieben, 
dann als Fortsetzung Ex. XII—-XIX—XX (De incisore vestium 'regis et 
Nenione discipulo suo) — XXI. All diese Geschichten sind wesentlich nicht 
ungeschickte Umgestaltungen des Textes der DC. Reichliche Proben geben 
wir in Anhang I. 


P® gleicht der vorigen Hs in seiner Anlage; aber es herrscht innigerer 
Anschluss an den Originaltext. Die Sentenzen fliessen am Anfange noch 
ziemlich reichlich, um später ganz zu verschwinden. Die Vorlage gehörte 
entschieden der älteren Rezension an, sodass manch treffliche Lesart (z. B. 
39,6 trabs) stehen geblieben ist. Über die Beziehung dieser Hs zu den anderen 
vgl. oben S. V. Lücken in Sprüchen und Gesprächen 6,12/,,. 6,2« bis 7,12. 
7,22 7/94. 8,1 9/14- 8, 18.. 8,9 Jar. 10,%/22. 11,775: 11,10/2,. 13,20/ 28. 14,!/12- Hierauf 
lediglich die Exempla. Von den letzteren ist VI kurz abgefertigt und es 
fehlt VII. XI. XVII Auf Ex. XII folgen nur noch XX (aus Barlaam, 


vgl. Anhang I) — XXVI-XXVI— XXX, alsdann fremde Geschichten . 


(vgl. Anhang II). Der Hang zu erweiternden Zusätzen tritt in den beiden 
Pendants zu Ex. IX: hervor (vgl. Anhang II), aber auch sonst zum Zwecke 
der Moralisation: 9,2» cf. v. . — Hinter den Versen 10,”/;: Item quidam 
filosophus: Non mireris si boni et sapientes. contempnuntur et adversitate 
premuntur. — Viele eigenartige l.esungen sind zu verzeichnen: 5,s et venit 
Baldac in crepusculo, pro pudore autem non ausus fuit adire domum amici 
— 5,10 Multi ergo cives pro strepitu et clamore morientis currentes — 
14,22 confirmem, ne dolor alterius illum occupet et sic totum perdamus. 
Apponensque ad oculum suum os lambere coepit et parum spirare et tantum 
fovit quod leccator suus ipse nesciente discessit. Tandemque removens 0s 
suum ab oculo dixit: Modo, care mi, secura sum quod oculus sanus Deo 
donante malum non habebit. Jam potes, si vis, ad lectum venire et ibi 


Tom. XXXVII. 


Google 





9 (61). 


10 (62). 


XXIX 


yuiescere — 15,22 stricto gladio et elevato — 16,ı et dulcibus verbis allo- 
quens eum secum in mensa comedere fecit — 17,1» dedit cani esurienti quae 
prae nimia fame satis comedens coepit multum lacrimari pro fortitudine 
sinapis — 18,2 Hiis dictis coepit acrius illa figendo se clamare et quasi in 
lacrimas prorumpere — 20,33 Qui timens latrones propter terram desertam 
— 21,8 quod lueret et quod eum capi faceret — 21,10 lapides removebat et 
locabat ut decebat — 25,21 Rex autem hoc audiens dedit pauperi quod pro- 
missum erat et medietatem census reddidit diviti et aliam pauperibus tri- 
buit, quia fraudulenter se habuerit. — 27,22 quasi territus et a gravi sompno 
surgens respondit — 28,1 comedi et iterum secure dormivi — 29,7 zugefügt: 
Et sic primus unde voluit habere gloriam confusus est — 39,5 extinguere et 
res extrahere — 839,s tristatus est valde et effugere voluit, sed tamen con- 
solatus et ab amicis et a vicinis qui secum erant retentus est — 41,ıı zuge- 
fügt: sed quod de rebus nostris velit ei praebeatis. Philosophusque .nichil 
accipere voluit dicens quod ditior erat quam rex, quia ei sufficiebat quod 
habebat. Die Exempla schliessen mit den Worten: et ad ultimum ad 
patibulum ducunt, vgl. v. l. zu 43,13. 
Pa hat die Exempla 1—-1I—XII—XIV— XIX. Einige verstreute urn 
dienen zu ihrer Verknüpfung. 
W3 gleicht der vorigen Hs (Text auch nach der verkürzten EN 
Wir finden folgenden Bestand: 11,10 Accusatus quidam ductus est (alle Sprüche 
unversehrt bis 11,20), ferner 11,2!/a; — Ex. VII (nebst Einleitung 12,2%/,) — 
Ex. IX (Einleitung dazu bildet 13,2%/,,) — hinter 16,25/,, sofort 20,17 (Salomon 
. 20,2ı Magister) — Ex. XV nebst dem Gespräch 22,13/,; — 43,« Contigit 
yuod quidam homo filium habuit cui post mortem philosophus dixit: Operare 
pro futuro saeculo und 41,22/,, — Einschub von drei Fabeln auf fol. 199” — 
Schluss aus der DC, diesmal aber unter Anlehnung an die ältere Rezension, 
von fol. 204" ab: Ex. XXVIL. 


c. Lauter Sentenzen. _ 


Als einziger Vertreter dieser Gruppe kann höchstens betrachtet werden: 


1 (63). 


P’, der demnach allein die so häufige Bezeichnung unseres Werkes als, 
„Proverbia* rechtfertigt, aber auch nicht in vollem Masse; denn es finden 
sich, wenn auch nur in Andeutungen, die ohnehin nur kurzen Ex. I—III— 
IV—XXI— XXX. Auch der Prologus ist um seines lehrhaften Charakters 
willen beibehalten worden, es’ folgen die verbindenden Reflexionen ziemlich 
getreu nach der ersten Rezension. Dass es dem Kompilator nur um die 
Zusammenraffung des Sententiösen zu tun war, ersieht man auch aus der 
flüchtigen Anspielung auf Ex. XXIIl Zwar heisst es da: Exemplum de 
rustico qui flebat propter aviculam quam dimisit ire; ‘aber von dieser 


‚ Erzählung ist keine Spur vorhanden. 


Google 


XXX 


Il. Sprache und Stil. 


Es ist nur natürlich dass die Schreibweise des Petrus Alfonsi alle Eigentümlichkeiten 
dies Mittellateins aufweist und sich so gut wie gar nicht von jener der sonstigen Schriftsteller 
des XI. und XII. Jhdts. unterscheidet. Somit zeigt sich auch hier die Herrschaft des fortent- 
wickelten Volkslateins, wie es in der Vulgata dem katholischen Mittelalter zu einem kano- 
nisch gültigen Schriftdenkmal verholfen hat (vgl. die treffenden Ausführungen bei E. Voigt, 
Ysengrimus, Halle 1884, p. LXIID). Die Sonderheiten des Wortschatzes und der Bedeutung 
der einzelnen Wörter weist unsere Auswahl im Glossar nach. Selbst Einzelheiten wie 5,7 
intempestae noctis silentio bekunden den Einfluss der Vulgata (=III Reg. 83,20), wie ja der 
Verfasser, von seinen Quellen abstrahierend, auch sonst seinem Werke einen christlichen 
Mantel umzuwerfen sich bemüht (vgl. Prologus und Epilogus). Die folgende gedrängte Zusam- 
menstellung der sprachlichen Züge kann demnach wenig bringen, das nicht bereits jedem 
Leser der mittellateinischen Schriftwerke und aus den bekannten ‚Darstellungen von Kaulen 
(Handbuch zur Vulgata, Mainz 1870), Koffmane (Geschichte des Kirchenlateins, Breslau 1879 
— 1881), Rönsch (Itala und Vulgata, 2. Aufl, Marburg und Leipzig 1875. Collectanae philologa 
hgb. C. Wagner, Bremen 1891), Seiler (Ruodlieb, Halle 1882) und Voigt (im eben zitierten 
Werke) geläufig wäre. Auf ihnen baut sich nnsere Skizze auf, ausgehend von der goldenen 
und silbernen Latinität. 


1. Volkssprache und Neubildungen. Von den volkstümlichen Deminutiven finden sich 
avicula 31,1 sq.; canicula 17,18 sq.; muliercula 13,30; sacculus 24,18 sq. (andere Hss bieten sac- 
cellus); urceola 32,23 sq.; vulpecula 32,2». Neugebildet sind Substantiva auf -mentum: indu- 
mentum 18,23; sustentamentum 23,5; auf - um: caputium 12,22; litigium 40,20 ist plautihnisch; 
auf -orzum: adiutorium 1,10 (seit Seneca); mutatorium “Feierkleid’ 36,5; auf-ura: creatura 34,9; 
serratura 21,ıs; vestitura 29,24; auf-nltia: concupiscentia 45,18; sufficientia 28,20; auf-tas: 
dimidietas 3,18; dolositas 19,6; possibilitas 2,8; vultuositas 42,22; auf-tor: fabulator 16,8; pota- 
tor 11,1; 13,2; seductor 20,; auf-to: compunctio 16,27. Adiectiva auf-aneus: momen- 
“taneus 41,; auf-afus: disciplinatus 2,0; 97; 42,2; indisciplinatus 924; auf -belis: comesti- 
bilis 31,24; delectabilis 13,1. Adverbia auf-ier: delectabiliter 31,1; fraudulenter 23,15; irre- 


cuperabiliter 43,18; mordaciter 29,24; noviter 9,ıs; auf-atim: frustatim 3,20. -- Substan- 
tivierte Adiectiva: criminale 35,2; matutinus 3,11; primates 40,1; proficnuum 31,3; 31,8. 
Substantiviertes Participium: placitum (cf. Glossar). — Ableitung der Verba von 


Substantiven: deargentare 21,ıs; famulare 41,2.; mensurare 24,2 sq.; vindemiare 14,1; von 
Adiectiven: jeiunare 3,2; 17,19; 28,7; obviare 21,8; 32,8; 39,5; venustare 40,4. Verba auf 
-ficare: dulcificare 2,2; glorificare 10,7; magnificare 9,; vivificare 86. Verba composita: 
annullare 41,3; complacere 4,23; confortare 20,ıs; deglutire 40,5; deviare 32,18; propalare 17,17. 
 — Verba decomposita: coadunare 29,22; discooperire 45,12; pertransire 11,23} subintrare 26,12; 
26,28. — Composition bei Substantiven: concivis 35,8; condiscipulus 22,18; consocius 28,21; 
bei Adiectiven: inobediens 2,2 sy.; bei Adverbien: forinsecus’ 3,21; insimul 28,5; 28,6 
(=frz. ensemble); nullatenus 16,12. Praepositionen vor Adverbien: ad invicem 27,8; 4 


longe 22,1; amodo 22,6; 29,1: 33,2. — Von Archaismen sind anzumerken: auscultare 33,10; 
dilapidare 42,19; prosapia 9,4; 9,7; opilio 43,20; vapulare 29,7. — Graecismen (Nachweise cf. 
Tom. ZXXVIL. 


Google 


- m 7 le En 


XXX| 


Glossar): angelus, azimus, blasphemare, camus, cimiterium, diabolus, heremus und heremita, 
paradysus, parapsis, physicus, propheticus, sagena, thesaurizare. Halbgriechisch ist mono- 
culus 12,15 sq. 

2. Zur Formenlehre. a) Nomen. Von ungewöhnlichen Casusformen ist kaum vulpis 
91» bemerkenswert. Das Original zeigte vielleicht trabis für trabs 39,s.. Singularformen: 
infernus (=inferi) 26,28; 27,20 und virgultum 30,26. Pluralformen: carnes 29,26; 31,5; generatio- 
nes (=gentes) 45,1». Der Ablativ des Comparativs zeigt i, wie gewöhnlich im Spätlatein: 
subtiliori 2,13; maiori 3,3. Der Accusativ neutr. tritt fürs Adverbium ein: grave strinxit 12,3. 
— b) Verbum. Wie in anderen Texten fugierunt, so ist hier reperierunt 5,11; 5,12 zu bele- 
‘gen. terguntur 37,18 Kommt auch anderwärts vor. Ire mit beibehaltenem v: exivit 38,25. Ob 
etwa 43,25 abduce mit voller Form zu lesen ist, lässt sich nicht entscheiden. Passivbildung 
von Deponentien, falls nicht Activformen anzusetzen sind: oleum furatum fuisse 24,7; 24,; 
oleum sit mensuratum 24,4; facias (oleum) mensurari 24,5; remuneratum laudavit 42,28; lecca- 
tores venerantur 9,27; 9,9. Ferner das bekannte praefatus 1,ı.. In den zusammengesetzten 
Formen des Passivums (auch des Deponens) steht fui, fuerim etc. statt sum, sim etc., was in 
die romanischen Sprachen überging: Dietum fuit 20,22 etc. (ebenso häufig Dictum est 13,1 etc.); 
(pecunia) reddita fuit 22,12; actum fuit 38,28; mortua fuit 39, neben mortua est 39,2; 39,6 
(letzteres aber wohl einen Zustand bezeichnend = elle est morte); decepti fuerunt 28,2; donec 
prius probatum fuerit 33,5; sicut praeceptum fuerat 22,2; multum lucratus fuerat 38,23; quae 
gesta fuerant 40,21; an ficta fuissent 40,22; si assata fuero 31,s; si invitatus fuero 37,37; si 
fuero retectus 44,20; dasselbe gilt für den Infinitiv: oleum furatum fuisse 24,7; 24,». Für esset 
ist forei belegt 40,20; 44,26, nicht aber das sonst nicht seltene fore=esse. Man beachte die 
Unischreibungen: si pergentes fuijssemus 26,12; quid factura sum? 18,3; quae tibi bona sunt 
ventura 40,1; rex noster... est hac parte transiturus 40,1. Für esse liest man das vollere manere 
7,20; 45,11. Das im Romanischen beliebte verbum vicarium facere finden wir einmal (84,20) vor. 


3. Zur Syntax: a) Besonderheiten der Casussetzung: cavere sibi de consilio 6,15; 
praecavere sibi de adversitatibus 1,15; deficere mit dem Dativ ist ein Graecismus 4,. Auch 
iubere regiert den Dativ 18,28; 23,27; loqui alicui. 32,8/, nach griechischer Art, dahinter wie 
gewöhnlich: locuta cum aratore 32,10. Ferner: gloriari in laude leccatoris 7,6; gl. in sapientibus 
verbis 8,15; confidere in malo 11,2; in Deum 21,21. Der Gebrauch der Praepositionen ver- 
drängt manche Casusfunktionen: rumor de fratris sublimatione 35,27 (=Gen. obi.); esse de 
mala conversatione 11,2; caseus ad magnitudinem clipei 32,14 (=Gen. qual.); stellae e quibus 
nescimus numerum 10,ıs (=Gen. part.). de more 5,16 (= Abl. modi). Der Abl. auf die Frage 
wie lange? in: duobus diebus ieiunare 17,19. — b) Comparation.. Der Superlativ für den 
Positiv: nequissimus 23,13; pessirmus 38,15; Umschreibungen des Superlativs (Elativs) in roma- 
nischer Art mit nimis, nimium (vgl. frz. trop), valde, multum: filia casta nimis ac decora 17,26; 
uxor casta nimium et formosa 17,3; valde delectabilis 13,1.; valde dives 22,23; multum bonus 
25,10; multum turpe 29,30. — c) Pronomen nebst Zahladiectivum. Die Gen. mei, tu, sut 
treten für die poss. meus etc. ein: in mei captione 31,3; mei causa 21,35; tui causa 14,4; in 
nulla parte sui 41,.. Der Dativ szb? hat häufig, wie im Spätlatein, die Schranke der Reflexion 
fallen lassen, also=ei (12 mal). Dasselbe gilt für suwus=eius, eorum an den Stellen 7,3; 
8,25; 19,12; 38,10; 38,24; 41,5. Die reichliche Verwendung von :lle erinnert an die romanischen 
Sprachen, die daraus den Artikel und das persönliche Pronomen entwickelt haben. Hier deutet 
manches darauf hin: super illum (=eum) ruina erit 11,2s und 12,»; taedet me custodire illam 
(=eam) 22,7; illum (=eum) ad iustitiam detraxerunt 24,31; vicini illius (=eius) 21,3; illius 
hominis 21,12 und 21,20; illius praeconis 23,20; illi (=ei) tribuens 23,7; illis (=iis) astantibus 
23,30 etc. Beachte auch ille in Verbindung mit dem Relativum: ad illum rediit cui pecuniam 
commisit 20,27; Auditis minis illius qui eum deceperat 21,.. Auch :pse nähert sich dem pers. 
Pronomen, selbst im Nominativ: Quos ipse domum intrare rogavit 87,22. Ipsi vero concesse- 


N:o 4. 


Google 


xxx 


‘runt 37.2». Iste erscheint meist in Verbindung mit saeculum (=mundus in christlichem 


Sinne), z. B. 39,1. Interessant ist das Pronominaladverb inde, das dieselbe Genitivfunktion 
wie im Romanischen aufweist, also =frz. en. Es erscheint a) bei Verben: quod inde scio 14,27; 
inde habeat 24,23; Quid iudicas inde 25,13; ut aliquid utilitatis inde capiant posteri 27,s; inde 
gavisus 82,25; fac inde voluntatem tuam 33,13; inde gavisus est 33,27; noli nimis inde tristari 
39,20; quid inde fecisset rogavit 42,26; inde accipe sensum 45,20. b) bei Substantiven: feram 
tibi inde auxilium 21,13; quod inde iudicium faceret 24,1; rectum inde iudicium audire 25,8; 
inde grates Deo redde 30,10; rectum inde vobis faciam iudicium 32,8; nunquam audivimus ali- 
quam calumpniam inde 33,17. c) bei Adiectiven: nihil inde sollicitus eris 89,34«; inde superbi 
fuerunt 45,21. Dasselbe gilt von exinde: exinde exterritus fuit mulus 38,2; exinde lucrando. 
42,2. — Ferner tritt bereits das Zahladiectivum unus ganz wie der roman. unbestimmte 
Artikel auf: unum incisorem 28,13; discipulus unus erat 28,16; Dictum fuit de uno aratore 32,1. 
Reciprokes Verhältnis wird durch die Formel unus alium etc. ausgedrückt: unus alium inter- 
fecit- 5,10; una non potest manere sine alia 7,20; indiget unus alio 8,5; unus alii cibum auferre 
cupit 28,4; loqui uni et deinde alii 32,%/,. Dafür steht auch, wie oft in der Vulg.: dixerunt ad 
invicem 27,s. Überhaupt verdrängt oft alius das formgerechte alter. Beachte ferner: in unum 
ext 70 auro: comportet in unum 44,2s. Indefinites guid =aliquid entspricht dem enklitischen 
rs: mirabile auid 15,12; 18,12; tale quid 21,6 (cf. Vulg.: tale quid). In negativen Sätzen steht, 
wie in der Vulg., aliquis, z. B. 21,27; 30,18; 33,1. Auch sonst ist quzisquis= quicumque zu 
finden: quaeque vilia relinquens 43,10; quaeque cupita adimit 43,9”. Für fodum =omnia vgl. 
Glossar, desgleichen nullus =nemo (afrz. nus) und vir=vıs man’. — d) Praeposition. Vul- 
gäres absque findet sich an vier Stellen (vgl. Glossar). circa=in: circa vineam morari 14,1. 
de=a bei Verben des Forderns 12,1s;=ex 14,53; instrumental: de oculo 14,15 (vgl. Casus- 


‘formen). in auch bei Temporalbestimmungen 3,11. 9,28; 10,5; 19,12; 28,20. per im finalen Sinne: 


per hoc 4,ıs; per caputium retractus 12,22. pro a) kausal (= propter): 4,7; 5,11; 8,21; 9,22; 17,22; 
30,11; 830,26; 38,22 (wofür auch prae zuweilen eintritt, z. B. 17,20; 18,2; 32,26). b) modal: pro 
ritu 6,8. c) final: pro sibi necessariis mittebant 4,12; pro puero legavit 42,1». super a) sinnlich: 
oben... auf (=frz. sur): 3,26; 26,24; 28,51; 29,4; 31,1; 37,» (überall mit Acc. verbunden). 
b) übertragen (=klass. de, griech. dee): 14,3 (mit Abl. verbunden). Ersatz der Praep. findet 
statt durch vorangestelltes causa (= &vsxa): causa domus 22,2. — e). Adverbium. non und 
sic finden sich nach romanischer Art als selbständige Verneinungs- und Bejahungspartikel 
vor: 7,9; 11,8; 88,21. Ferner ta 30,22 und non ila 11,1. Die vollere Negation ist minime 
17,15 und nullalenus 16,12. mullum auch bei Verben (=afrz. mout): multum placet mihi 38,7. 
adhue a)==etiam vor einer Zahl: adhuc tertium 15,1. b)= praeterea: et adhuc 18,18; adhuc 
alius 24,28; 25,20. amodo=nunc 22,6; 33,25. insuper bringt Steigerung ‘obendrein’: 10,13; 24,19; 
42,5. modo=nunc: 25,20; 38,6; 38,215 42,18; 4ö,21ı. mox=cito 1925. Umschreibung durch die 
Zusammensetzung aequa lance 6,». — f) Coniunction. Für Temporalsätze dient zur Fort- 
führung der Erzählung das in der vulgären Sprache sehr beliebte dum c. coni. impf. = während 
und als (=cum), 2. B. 15,21; 19,1; 19,7; 21,27; 25,1; 31,1; 32,8; 37,21; 40,20. Auch quousque c. 
ind..=dum: 14,23; 15,9; 42,12. quando (=frz. quand) a)=cum temporale: 28,28; 383,2. b)=cum 
historicum: 29,7. c)=cum iterativum: 18,26; 28,5; 29,7; 33,10. Gelegentlich findet sich quam 
cito 21,ıs, auch blosses stmul 25,2. Einleitung der Causalsätze geschieht auch durch unde in 
der Form des relativischen Anschlusses (vgl. Glossar). postquam c. coni. hat 28,7 Kausalen 


‘Sinn (=quoniam), also genau wie frz. puisque. Beachte eo quod 9,21 und insuper quod 23,15. 


Finales quatinus 46,7 nimmt in der Grabschrift eine Sonderstellung ein. ‘quo in gleicher Bedeu- 
tung tritt nur 41, auf. quod führt auch Folgerungen ein: 17,24; 32,23; 39,12; 41,s. Es hat auch 
Verstärkungen vor sich: adeo quod 42,5; ita quod 18,23; tantum quod 32,13; intantum quod 13,1s. 
In 21,2ı scheint quod mehr von confido als von tantum beeinflusst Zu sein. sin autem= sin 
aliter 32,10. s? dient wie im Romanischen als Fragepartikel (Anlehnung an ei): quaeritur Si 


Tom. XXXVIIL 


Google 


XXXII 


fecerit 3,2; ut cognoscas si quis perfectus erit amicus 3,ıs. qualiter 18,21 im indirekten Frage- 
satze. Ein 'oft erörterter Graecismus ist u? quid (= cur) 29,6; 42,0 (=iva vi). Erwähnt sei 
auch die Frageeinleitung (doch ohne negativen Gedanken) mit numquid 39,1. — g) Verbum. 
a) Genus: Die Reflexivform steht statt der neutralen: se erigens 14,2; umgekehrt: Cui, 
defendenti cappam abstulit 12,25. #) Tempus: Gnomisches Perf. in Sentenzen: Qui totum 
voluit, totum perdidit 28,3. Zuweilen kommt Verletzung der Consec. temporum vor: dolens 
adeo efficitur ut nimio infirmitatis onere gravaretur 17,11 (ganz ähnlich 17,27). In der irrealen 
Bedingungsperiode findet eine Vertauschung zwischen Coni. impf. und Coni. plusquampf. statt: 
quae erat daturus puellae, si eam acciperet in uxorem 5,2/,; Si enim scirem . . . amorem, 
nunquam mea mutaretur filla 18,6/,; non quod reddidit redderet, immo totum celaret 25,13; 
Seü si naturam cameli sequerentur, mitiorem naturam imitarentur 28,%/,. — y) Modus: Indi- 
kativ statt des Coni. in Hauptsätzen: Bene posset philosophus facere 22,14; mitissimi ani- 
malis naturam sibi debuissent vendicare 28,,. Ganz gewöhnlich ist der Ind. im indirekten 
Fragesatz (neben dem Coni): 9,16; 33,11; 37,5; 42,27. Beliebt ist der Concessiv in asyndetischer 
Form: velint nolint 43,27; vellet nollet 23,16; 24,27. Übergang aus indirekter zur direkten Rede 
ist 26,1%/,, zu beobachten. Für den Imper. tritt als Ersatz das Futurum ein: nihil inde solli- 
citus eris, sed omnia . ... permitte et renuntia 39,2. Gern steht non beim Prohibitivus (neben 
ne): 7,14; 40,13; 45,2». — 6) Nominalformen des Verbs: «a«) Infinitiv. Der Infin. pf. in 
aoristischer Funktion findet sich einmal: Cui nihil profuit, immo obfuit mulierem custodisse 
20,8/,. Auf griech. Einfluss verweist die Substantivierung der Infinitive esse (esse suum 19,18; 
tuum esse 20,5) und posse (secundum posse suum 22,25; 23,12) und naınentlich die Rektion mit 
einer Praeposition: nulla est differentia inter comedere coram rege et alibi 37, (wo mindestens 
das Gerundium zu erwarten war). Überhaupt erhält der Inflnitiv eine ungeahnte Ausdehnung 
in Anlehnung an den griech. Sprachgebrauch: einmal Acc. e. Inf. nach Verben wie: conce- 
dere “erlauben” 32,15; 36,8; decernere 5,1»; permittere 16,14; 16,23; 20,3; 31,9; 32,8; 32,17; 83,25; 
38,16. postulare 40,25; praecipere 24,2; 25,3; 28,18; 29,5; sodann blosser Infin. unter Auslassung 
der schleppenden Coniunction oder des Pronomens nach Verben wie: admonere 1,7; compellere 
1,11; 6,4; 16,26; contingit 39,12; consulere 3,20; donare 40,3; expectare 12,11; laudare (= suadere) 
30 22; monere 2,13; permittere 19,21; praecipere 21,ıs; 24,2; putare 9,4; sperare 5,12; 31,.. Der 
Acc. c. Inf. nach facere (=iubere), seit dem 4. nachchristl. Ihdt. üblich (cf. Thielmann, Arch. 
f. lat. Lexikogr. 11,192 ff.), der frz. faire mit Inf. hervorgerufen hat, steht 23,20; 24,5; 25,1e. 
Weit bedeutender noch ist griech. Konstruktion, die Obiectsätze und Subiectsätze nach den 
Vezbis sent. et declar. mit den Coniunclionen quod, quia, ut anfangen lässt, sodass der Ace. c. 
Inf. obenso oft vollständig ausgeschaltet wird: quod (= örı) = Acc. ce. Inf. (Passiv=Nom. c. 
Inf.) nach ait 19,17; 24,1; 26,18; cogitare 5,5; 19,6; 20,2s; comperire 38,13; computare berechnen’ 
36,13; credere 31,18; dicere 13.2» etc. (etwa 20 mal); legere 12,»; monere 34,4; promittere 42,6; 
putare 22,13; referre 15,16; 34,25; scire 38,12; sperare 18,13; sompniare 27,1»; velle 29,28; 
videre 10,11; 36,14; 36,27; 36,31; videri 27,17; 27,2. Dann auch nach fertur 13,12; accidit 16,17; 
17,7; constat 41,s; contigit 16,10; 17,4; 22,20; 23,; evenit 13,18; credibile videtur 25,12; melius 
est 41,4. Dazu kommt firmare sacramento =iurare 23,2. — quad ersetzt auch uf: nach 
egere 41,15; laborare 24,26; rogare (bitten) 37,25; dare consilium 18,22; accipere consilium 27,10; 
pactum firmare 32,5. — quia (=orı)= Ace. c. Inf. nach accidit 10,14; audire 5,13; cogitare 5,ıs; 
cognoscere 9,24; dicere 3,3; 38,11. Dasselbe quia bringt auch die Einleitung zur direkten Rede: 
8,3; 5,ıs (Graecismus). — ut= Acc. c. Inf. nach iustum est 6,18; nach velle 9,25; 10,17; 15,12; 
16,3; 23,16; 36,11; auch nach iubere 15,22. — Statt des Acc. c. Inf. in der or. obl. findet sich 
21,7 der blosse Coniunctiv. — ß$) Participium. In spätlat. Art ersetzt Part. praes. das Ver- 
‘bum finitum: Huic libello nomen iniungens et 2,. Auch kann es aoristische Bedeutung in 
sich schliessen: ascendens tectum ad fenestram pervenit 33,. Zur Verdeutlichung des Ver- 
hältnisses zum Hauptverbum dient quoniam (=«arı, ws): Quem dum illuderent quoniam pedi- 


N:o 4. R) 


Google 


AXXIV 


culos suffocantem 40,1%',,; ebenso utpote 42,22, quippe 9,8; ferner licet (= xealseo): licet coactus 
inedia 22,22. Dieses koncessive licet tritt auch zum Abl. abs. 30,1%/,s.. — yy). .„Gerundium. 
Abl. Gerundii = Part. praes., der bekannte auch romanische Idiotismus, ist bei Petrus sehr 
häufig: 1,1; 88 (gegen 8,16); 14,10; 16,5; 21,8; 22,5; 23,15; 24,22; 24,31; 29,6; 29,7; 31.1; 32,18; 
dann auch zur Ergänzung: lassi fuerunt verberando et ipse vapulando 29,7. Dazu tritt der 
Graecismus des Gerundiums mit der Praep. in: in redeundo obviavit cuidam vetulae 21,s; 
quaecumque habuerat in aperiendo oculos irrecuperabiliter perdidit 43,18; weniger auffällig: in 
eligendo tempus consumpsit 43,11. | 

4. Der Stil des Petrus ist schlicht und ungekünstelt, wie es bei der Natur solcher 
mehr skizzierten wie ausgeführten Erzählungen geboten war. Es besteht daher die Vorliebe 
für die Parataxe, besonders in den Sprüchen 3,10 sq., aber auch sonst, z. B. 12,21. Die direkte 
Rede ist nicht selten. Man beachte den Dialog 12, sq., auch den Monolog 5,2: sq. Von rheto- 
rischer Ausschmückung bleibt wenig anzumerken. Etymologische Figur: eodem reponso #@i 
omnes responderunt 4... Doppelung des Ausdrucks: Me me qui feci 6,1; paucis et paucis 2. 
Wirkungsvolle Paronomasie: nec prece nec pretio 22,2; 31,.; vgl. ferner 23,11; crescente penu- 
ria decrescens pecunia 42,1%/,ı. Bewusst scheint die Wiederaufnahme in Participialform ange- 
wandt zu sein: calefacere curavit. Calefactus serpens 12,2; vocatus sedit sedensque cum aliis 
portavit 13,6; philosophum vocavit vocatumque iuxta se sedere fecit 23,2%/,,; animo condolüit, 
condolens horrea deplevit 42,9; congregavit thesaurum, congregatum .... collocavit 42,22; eum 
.. . laudavit, laudato patris servitium recompensavit 42,28/29. 

Hat Petrus den accentuierten Satzschluss (Cursus) (vgl. L. Traube, Einl. in’die 
lat. Philologie des MA. München 1911, p. 119) mit Absicht angewandt? Sein Werk fällt 
allerdings kurz nach der Wiedergeburt des cursus Leoninus reformatus oder cursus Gregoria- 
nus (ca. 1100—1450), dessen einfache Formen in der päpstlichen Kanzlei - zunächst und dann 
vor den Dictatores festgelegt wurden. Dieser Einfluss auf die DC ist nun ganz unverkennbar 
und zeigt sich in beiweitem mehr als der Hälfte sämtlicher Satzschlüsse, nicht nur der Er- 
zählungen, sondern vor allem auch der Sentenzen. Ein einfacher Blick genügt, jene obige 
Frage mit Entschiedenheit zu bejahen. Das Nedui-Exemplum XX z. B. zeigt von den 
stärksten Satzausgängen (mit Kolon) 10 ohne Cursus, 21 mit Cursus. Seine Nichtbeachtung 
hängt noch mit den Spuren früherer Verwilderung zusammen, die eben manche Feinheiten 
nicht aufkommen liess. Andrerseits ist zu bedenken, dass doch auch die vorliegende kritische 
Ausgabe, weil auf einer späteren Hs aufgebaut, nicht den Anspruch erheben kann, an das 
Original auch in solchen zarten Dingen völlig sicher heranzureichen. W. Meyer’s Wort 
(Götting. gel. Anz. 1893, p. 17 u. 22) gilt auch für die DC, dass’ der durch 2 Accentsenkuhgen 
gebildete (von den Dictatores nicht gekannte) Wortschluss, der von den Spaniern des 7.—9. 
Jhdts schrankenlos angewendet ward, ein Zeichen der sinkenden Bildung bedeutet, fund das- 
selbe können wir sagen von den vielsilbigen Schlusswörtern von 5 oder mehr Silben, deren 
eins uns gleich in 2,5 similitudinibus begegnet. — Verpönte Satzschlüsse wie esse largum hat 
Petrus selten gemieden. 


Tom. XXXVI1Il. 


Google 


AXAV 


IV. Die bisherigen. Ausgaben. 


Die Disciplina Clericalis hat bisher zwei Ausgaben erlebt. Beide sind in wis- 
senschaftlicher Hinsicht ungenügend und ausserdem jetzt fast unerreichbar. 

Die erste Ausgabe besorgte der gelehrte Theologe und Antiquar Abbe J. La- 
bouderie für die Societe des Bibliophiles francais i. J. 1824. Der Titel lautet: Disci- 
plina Clericalıs,; autore Petro Alphonsi, ex-Judeo Hispano. Pars prima. Parisüs, 
ex typographia Rignoux, via edicta Francs— Bourgeois—s. Michel N 8. MDCCCKAIV. 
208 pp. Der lateinische Text steht links, rechts die altfranzösische Übersetzung nach 
der Brüsseler Handschrift. In einer Einleitung, „Notice sur Pierre Alphonse et sur ses 
ouvrages“, beschäftigt sich der Herausgeber mit der Persönlichkeit des Verfassers und 
‚ seinem ersten Werke, den Dialogi, wogegen er nur sehr spärliche Auskunft über die für 
die Ausgabe benützten Handschriften gibt. Es leuchtet ein, dass. nicht Labouderie 
selbst, der gar kein Philologe war, sondern Meon den Text hergestellt hat. Es heisst 
nämlich: „Le texte latin, encore inedit, a &t& collationne par M. Me£on, sur sept manu- 
scrits de la Bibliotheque du Roi, et sur quelques autres qui appartiennent & des puissan- 
ces &trangeres, mais qu’on possedait en France il y a quelques annees. Rodriguez 
de Castro n’en connoissait qu’un dans la bibliotheque de l’Escurial . . Nicolas Antonio 
ne parle que de l’exemplaire du Vatican, et encore n'en parle-t-il pas exactement“. 
Hiernach hat doch M&on verschiedene Handschriften gekannt und war über die Existenz 
anderer unterrichtet. Aber für die Ausgabe hat er sich fast ausschliesslich an eine ein- 
zige Handschrift gehalten, die jetzige Pariser, B. N., lat. 14413 (unsere P). Sie ist 
ein Vertreter, und zwar kein guter, der schlechteren Rezension; Me&on hat sie mit allen 
ihren Fehlern abgedruckt und auch selbst Lesefehler begangen, Abkürzungen falsch 
aufgelöst u. s. w. Nur das Explicit stammt aus einer guten Handschrift, aber daraus 
ist sonst nichts herübergenommen. 

Den Labouderie—Meonschen Text druckte Migne dann in seiner Patrologia 
latina, t. 157, p. 671—706 ganz mechanisch ab. 

Drei Jahre später wurde der Text aufs neue ediert, und zwar von dem bekann- 
ten Forscher auf dem Gebiete der erzählenden Litteratur Valentin Schmidt. Eigen- 
tümlicherweise hatte er keine Ahnung von der früheren Ausgabe, wie schon aus dem 
Titel der seinigen hervorgeht: Petri Alfonsi Disciplina Clericalis. Zum ersten Mal 
herausgegeben mit Einleitungen und Anmerkungen von Fr. Wılh. Val. Schmidt. Eın 
Beitrag zur. Geschichte der romantischen Litteratur. Berlin, bei Theodor Chr. Fr. 
Enslin 1827. Diese dem preussischen Kultusminister Freiherrn Stein von Altenstein 
gewidmete Veröffentlichung ist noch heute wertvoll durch den Kommentar, der in den 
weitläufigen Anmerkungen (S. 89—169) seinen Platz gefunden hat und vorwiegend litte- 
rarhistorischer Art ist. Für jede Arbeit über die Verbreitung der Motive der Disciplina 
sind diese Anmerkungen ein guter Ausgangspunkt und ein unentbehrliches Hilfsmittel. 


N:o 4. 


Google 


XXXVI 


Aber auch in der Einleitung steckt manches Nützliche. Sie zerfällt in folgende Ab- 
schnitte: I. Petrus Alfonsi; seine „Dialogi contra Judaeos*. II. Nachrichten von der 
„Disciplina Olericalis“ bei älteren Schriftstellern. III. Nachrichten von der „Disciplina 
Clericalis“ bei neueren Litteratoren. IV. Uebersetzungen und Bearbeitungen der „Disci- 
plina Clericalis‘“. V. Handschriften der „Disciplina Clericalis“. VI. Von der Ein- 
kleidung. 
| Schmidts Text ist aber kaum mehr befriedigend als der Labouderies. Zwar hat 
er Handschriften der besseren Redaktion gekannt, aber jedenfalls nur die Breslauer 
Handschrift IF. 180, unser Br’, zu Grunde gelegt, die ein schlechter Vertreter der 
sekundären Redaktion ist, kenntlich als solcher durch die Verkürzungen, dazu aber auch 
mit willkürlichen Zutaten versetzt, überdies am Anfang und am Schluss unvollständig. 
Einige Besserungen hat er aus zwei Pariser Handschriften entnehmen können, unseren P? 
und P°, die nicht üble Vertreter der besseren Redaktion sind, aber diese Lesarten hat er, 
wie er selbst sagt, nur in einzelnen Fällen aufgenommen. Er wusste noch von der 
Existenz der Londoner Hs B. M. Royal 10 B. XII (unser L’) und zweier von Mont- 
faucon in seinem grossen Werke Bibliotheca Manuscriptorum, Paris 1739, genannten ' 
Codices, die jedoch nicht mehr erhalten sind. Dagegen alınte Schmidt offenbar nicht, 
dass in derselben Breslauer Bibliothek, wo die von ihm benutzte Hds lag, sich noch zwei 
andere befanden, von denen die eine ihm einen im ganzen tadellosen Text geliefert hätte. 
Nach Schmidts Ausgabe hat J. Ulrich in seinen Proben der Lateinischen Novel- 
listik des Mittelalters, Leipzig 1906, S. 23—44, 21 Erzählungen und das Kapitel über 
das Grab Alexanders kritiklos abgedruckt. — Schon früher hatte H. Gering in seinen 
Islendzk Aöventyri II, Halle 1883, p. 366—391, fast alle Erzählungen der Disciplina 
wiedergegeben, indem er immer aus den beiden Ausgaben die nach seiner Meinung 
besseren Lesarten aufnahm und so einen wenigstens dem Anschein nach gewissermassen 
kritischen Text zusammenstellte. 


Unsere Neuausgabe beruht auf der sehr sorgfältigen Handschrift Oxford, Corpus 
Christi College 86 (Corp). Die Auswahl einer bestimmten Hs war geboten, weil eine 
zu grosse Willkür besonders in der äusseren Gestaltung und Verknüpfung der Geschichten 
in den Hss der Disciplina herrscht. Dazu gehören folgende Züge: abweichende Wort- 
stellungen, Wechsel in den Einleitungen zur direkten Rede (dixit, dieit, ait, inquit), in 
den Coniunctionen, von denen et, at, ac, quia, quod und quoniam fast gleichwertig neben- 
einandertreten, in den Pronomina (ipse, is ille) und in synonymen Verben (invenire und 
reperire, amittere und perdere etc.). Oft sind die Sprüche enstellt oder es ergibt sich 
durch Auslassung der Einleitung (Alius philosophus) Confusion mit dem Folgenden. 

In der Interpunktion ging unser Bemiihen dahin, möglichst dem mittelalterlichen 
Schreiberbrauch zu folgen und uns an die einmal gewählte Vorlage zu halten, die sorg- 
sam interpungiert ist. Jedoch hat sich unsere Genauigkeit nicht bis auf die Beibehal- 
tung der mittelalterlichen Graphie erstreckt. Es erschien angemesser, dem modernen 


Tom. XXXVIl. 


Google 


XAXVII 


Leser das gewohnte Bild der lateinischen Texte in der allgemein üblichen Art zu bieten. 
Auch für den Variantenapparat wurde keine Ausnahme gemacht. 

In Bezug auf diesen bestand für uns keine Notwendigkeit der Vollständigkeit 
bis in alle, Einzelheiten hin, die nur die Willkür der mittelalterlichen Schreiber noch 
weiter beleuchtet hätten. Wir haben uns darauf beschränkt, eine Auswahl von wichti- 
geren Lesungen der bedeutenderen Hss mitzuteilen. Freichlich wird auch da stets der 
individuelle Geschmak eines jeden Herausgebers verschieden verfahren, aber wir sind doch 
überzeugt, dass das im Variantenapparat gebotene, verglichen mit dem, was wir, über 
‚die einzelnen Hss in der Einleitung gesagt. haben, eine gute Vorstellung von der hand- 
schriftlichen Fortgestaltung unseres Werkes geben wird. 

Die Abkürzung Lab. bezeichnet bei uns jene jüngere Textrezension geringeren 
Wertes, die Labouderie für seine Ausgabe benützt hat. Besonders meinen wir damit 
die charakteristischen Hss wie Br’, Lz, M?, M’, P*,P°, W?. Ferner liegt es in der Natur 
der Sache, dass die Lesungen jener Hss öfters in dem Variantenapparat auftauchen, die 
in bequemerer Form (Photographie oder vollständige Kollation) bei dessen Abfassung 
zur Verfügung standen. Ist dabei irgend eine Hs, von der wir nur charakteristische 
Stichproben besassen (deren gibt es nicht viele), zukurz gekommen, so wird der Schaden 
bei unserem reichen Material kein grosser sein, wie auch der Umstand beweist, dass 
viele der uns zuletzt bekannt gewordenen Hss den schon seit ziemlich langer Zeit fest- 
gestellten kritischen Text in keiner Weise mehr haben ändern können. Wir glauben 
auch, dass selbst weitere Handschriftenfunde an den einmal gewonnenen Resultaten nicht 
'rütteln werden, wenngleich eitrigen Textkritikern der Ausbau des Textes in seinen Ein- 
zelheiten gern überlassen werden mag. 


N:o 4. 


Google 


Google 


TEXT 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


ixit Petrus Alfunsus, servus Christi Ihesu, compositor huius libri: Gratias ago Deo, qui Prologus. 
D primus est sine principio, a quo bonorum omnium est principium, finis sine fine, totius 
boni complementum, sapiens qui sapientiam et rationem prasbet homini, qui nos sua aspi- 
ravit sapientia et suae rationis admirabili illustravit claritate et multiformi sancti spiritus 
sui ditavit gratia. Quia igitur me licet peccatorem Deus multimoda vestire dignatus est 5 
sapientia, ne lucerna mihi credita sub modio tecta lateat, eodem spiritu instigante ad mul- 
torum utilitatem hunc librum componere admonitus sum, ipsum obsecrans ut huic mei 
libelli principio bonum finem adiungat me«ue custodiat, ne quid in eo dicatur, quod suae 
displiceat voluntati. Amen. 

eus igitur ia hoc opusculo mihi sit in auxilium, qui me librum hunc componere et in 
)) latinum transferre compulit. Cum enim apud me saepius retractando humanae causas 
creationis omnimodo scire laborarem, humanum quidem ingenium inveni eX praecepto condi- 
toris ad hoc esse deputatum, ut quamdiu est in saeculo in sanctae studeat exercitatione phi- 
losophiae, qua de creatore suo meliorem et maiorem habeat notitiam, et moderata vivere 
studeat continentia et ab imminentibus sciat sibi praecavere adversitatibus eoque tramite 
gradiatur in saeculo, qui eum ducat ad regna caelorum. Quodsi in praefata sanctae disci- 
plinae norma vixerit, hoc quidem pro quo creatus est complevit debetque perfectus 
appellari. Fragilem etiam hominis esse consideravi complexionem: quae ne taedium incurrat, 


u 


0 


© 


1 Aldefulsi Kl, Aldefunsus Br! Kr, Adelfonsus Bg?M? W', Adelphusus U, Adeuultus Barec, Alfunsus 
ACCpetDILzP’P®°R, Alfusus H’, Alphunsus Bg!Bx?, Alfonsus Ch E!, Alphonsus UW?, Anfunsus B!Gr, 
Anfonsus M?V, Anfulsus CorpP*, Amphulsus C', Amfulsus P?, Amphusus P!, Ambfonsus Ms — h. libelli Ch Lz; 
h. operis P' — 3 supplementum H? — orationem AR, intentionem B! — inspiravit C' Corp, spiravit PFW? — 
4 claruit clar. H’ — multiformis Br! IM! PıW' — 5 sua E'KIL'M!TW! — multiplici dign. est vest. M!; visitare 
Bare — 6 lateret C' CIU — investigante W? — 7 comp. et in latinum transferre Bg? — ut huius operis pr. I, 
ut hoc meo pr. Corp — 8 dicam I — 9 Amen fehlt B' Bx! Corp Lz M’ Pı P W: — 10 Spiritus sanctus igitur 
Br! — in auxilio ILz; in adiutorium M'!'P?’ — II lat. sermonem M'! W' — 12 caecationis Bare — elaborarem I 
— ex praeceptis Lab. — 13 stud. vivere W' — 14 per quam de cr. Lab.; quatenus de cr. Bg'! — 15 audeat 
C! C?; moderatam studeat invenire-continentiam Ms — 16 gradietur ab hoc saec. M! U — regnum B! Lz P!®U 

“ -—- praefatae C' KIP*, pracfinita LUT — 17 notitia Lab. B' Br! C?V — adimplevit Ch, complebit H? W? 


Google 


„De timore Dei. 


De ypoerisi. 


2, 


[1 


20 


2 


a 


2 


quasi provehendo paueis et paucis instruenda est; duritiae quoque eius recordatus, ut facilius 
retineat, quodammodo necessario mollienda et dulcificanda est; quia et obliviosa est, multis 
indiget quae oblitorum faciant recordari. Propterea ergo libellum compegi, partim ex proverbiis 
philosophorum et suis castigationibus, partim ex proverbiis et castigationibus Arabicis et fabulis 
et versibus, partim ex animalium et volucrum similitudinibus. Modum tamen consideravi, ne 
si plura necessariis scripserim, scripta oneri potius sint lectori quam subsidia, ut legentibus 
et audientibus sint desiderium et occasio ediscendi. Scientes vero per ea quae hic continen- 
tur, oblitorum reminiscantur. Huic libello nomen iniungens et est nomen ex re: id est 
Clericalis Disciplina; reddit enim clericum diseiplinatum. Vitandum tamen decrevi pro possi- 
bilitate sensus mei, ne quid in nostro tractatu inveniatur quod nostrae credulitati sit contra- 
rium vel a nostra fide Jdiversum. Ad quod adiuvet me omnipotens Deus cui supernitor. Amen. 

Si quis tamen hoc opusculum humano et exteriori oculo percurrerit et quid in eo 
quod humana parum cavit natura viderit, subtiliori oculo iterum et iterum relegere moneo 
et demum ipsi et omnibus catholicae fidei perfectis corrigendum appono. Nihil enim in 
humanis inventionibus perfectum putat philosophus. 

noch philosophus, qui lingua arabica cognominatur Edric, dixit fillio suo: Timor Domini 

E sit negotiatio tua, et veniet tibi lucrum sine labore. 

Dixit alius philosophus: Qui timet Deunı, omnia timent eum; qui vero non timet 
Deum, timet omnia. 

Dixit alius philosophus: Qui timet Deum, diligitt Deum; qui diligit Deum, obe- 
dit Deo. 

Dixit Arabs in versu suo: Inobediens es Deo: simulas tamen te eum amare, et 
incredibile est; si enim vere amares, obedires ei. Nam qui amat, obedit. - 

Dixit Socrates discipulis suis: Videte ne sitis Deo obedientes et inobedientes in eodem. 
Dieunt ei: Enuclea nobis quod dieis. Qui ait: Dimittite ypocrisim! Est enim ypocrisis 
coram hominibus simulare se obedire Deo, in occulto vero inobedientem esse. Dicit ei unus 
ex discipulis: Estne aliud genus ypocrisis, unde homini cavendum sit? Dicit Socrates: Est 
homo qui in aperto et in oceulto obedire se Deo ostendit, ut sanctus ab hominibus habeatur 


l qu. prov. paucis et fehlt Lab.; provehenda viele Hess. füschlich; et paucis fehlt M'; quasi prove- 
hendo paucis instr. est ac paucis provehenda est Corp; et paucis instr. admonitionibus H® — sum rec. C!C? 
-— 2 multotiens multis U — 3 composui I — 4 Augensprung hinter castigationibus in den meisten Hess. Voll- 
ständig in Barc IM'MsP?PoitT — Arabicorum M!W'! — 5 conservavi U — 6 subsidio B'C?H?; quam 
delectationi Bx! — et ut leg. MsP?; et leg. Lab. — 7 addiscendi U; adiscendi Corp H’ Kl — hic scribuntur A 
— 8 nomen adiungens A Poit; imponens Bx'; nomen iniunxi KIMg; nom. iniungens vel iniunxi U — et est 
ex parte W?® — 9 disc. vel alium quae in eo scripta sunt observantem C! — 10 verae cred. U — 11 cui 
semper nitor C? Corp H? W? (innitor B'!); cui innitor L!; cui semper honor A; cui superanti M! W'; cui semper 
amen T; cui semper iutonat amen P! — 12 hum. exercitatiori W® — 13 invenerit D — 15 actionibus Lab. — 
16 Enoc A Br!KI1P? W?, Enok P', henoch Ms, Enohc Lz; E. igitur phil. BP C'L'MsRÜ — hebraica Br’ — 
Edrich B! B?Ch, Edrik C?Kr, Edrick M?, Cadric Corp Ctr, Edris R, Edri M!, Educ Br’, Edelo Br', Eidriol Br}, 
— 17 in negotiatione tua R — lucrum bonum KIMgP®’ — 18 omnia non timet Mg — 19 D. o. non timent eum 
Ki P? — 22 Arabs filio suo P! — si simulas mente eum amare U; simulans te am. Br’Ch — 25 Dixit ei unus 
ex discipulis En. EEKIMgP'’P® — cauete yp. M! — 27 aliquod genus AC'U — 28 et non in occulto 
B' Br! Br? LzP' W° — s. videatur D 


Tom. XXXVI1I. 


Google 


3 


et ab eis ideo plus honoretur. Est alius isto subtilior, qui hanc relinquit ypocrisim, ut maiori 
deserviat: Cum enim jeiunat vel elemosinam facit et ab eo quaeritur si fecerit, respon- 
det: Deus scit! vel: non, ut in maiori reverentia habeatur et dicatur quia ypocrita non est qui 
hominibus factum suum nolit propalari. Credo etiam paucos esse qui aliquo huius ypocrisis 
genere non participent. Videte igitur ne hac seducti laboris vestri praemio privemini! Quod 
ne contingat, omnia facite munda intentione; ne inde gloriam habere quaeratis! 

Dicit alius philosophus: Si Deo firmiter inniteris, omnia crunt prospera «uocum 
que ieris. 

Balaam, qui lingua arabica vocatur Lucaman, dixit filio suo: Fili, ne sit formica 


sapientior te, quae congregat in aestate unde vivat in hyeme. — Fili, ne sit gallus vigilan- ı 


tior te, qui in matutinis vigilat, et tu dormis. — Fili, ne sit gallus fortior .te, qui iustificat 
decem uxores suas, tu solam tastigare non potes. — Fili, ne sit canis corde nobilior te, qui 
benefactorum suorum non obliviscitur, tu autem benefactorum tuorum oblivisceris. — Fili, ne 
videatur tibi parum unum habere inimicum vel nimium mille habere amicos. Dico tibi: 

rabs moriturus vocato filio suo dixit: Die, fili, quot tibi, dum vixi, adquisieris amicos! 
Ä Respondens filius dixit: Centum, ut arbitror, mihi adquisivi amicos. Dixit pater: Philo- 
sophus dicit: Ne laudes amicum, donec probaveris eum! Ego quidem prior natus sum et unius 
dimidietatem vix mihi adquisivi. Tu ergo centum quomodo tibi adquisisti? Vade igitur pro- 
bare omnes, ut cognoscas si quis omnium tibi perfectus erit amicus! Dixit filius: Quomodo 
probare consulis? Dixit pater: Vitulum interfeetum et frustatim comminutum in sacco 
repone, ita ut saccus forinsecus sanguine infectus sit. Et cum ad amicum veneris, dic ei: Homi- 
nem, care mi, forte interfeci; rogo te, ut eum secreto sepelias; nemo enim te suspectum 
habebit, sicque me salvare poteris. Fecit filius sicut pater imperavit. Primus autem amicus 
ad quem venit dixit ei: Fer tecum mortuum super collum tuum! Sicut fecisti malum, patere 
satisfactionem! In domum meam non introibis. Cum autem per singulos sic fecisset, eodem 


1 utilior AB' Br Gr MW? P+P> P° W?, ulterior R, vilior Lz — reliquit ABarcCchDM!'MgMsW: — 
maiora P? — 2 des. ypocrisy Lz — vel iei. Corp — elemosinas A — dat C’Ch — et quisquis quacsierit resp. 
Br? — quid fec. BL!TU — 3 Deus seit bene ut M?; D. scit quae fecerimus et quae non B? — quia fehlt 
AH?°; quod C! P®; dicatur de eo: Iste non est yp. B? — 4 omnibus Br! Kr — bonum opus suum B’ — noluit 
AMgP°’P*®; non vult H’M?P°; noluerit Br’; non quaerit manifestari B’ — in al. Corp Kr — 5 hinc sel. 
KIP®; huic subditi M! W! — 6 nec Bx!'RW' — 7 o. tibi ABr!C' E'Gr Mg P?P*:P® — 9 ebrayca Br! Gg? P! — 
Lucamam L'M*Poit W', Lucama ACorp E’KIM:P',W?, Lucamia Ch, Lucamas Lz, Lucamat Br’, Lucaniam 
B'Br’Bx?’C’E'MsR, Luchaniam Barc Lucanias C!, Lucania Bg'DMgP°’P: U, Lucana H’V, Lucanum P>, 
Licaniam L?, Lucaxpia P! — 10 aest. vindemiat Br! — Umstellung gallus fortior.... gallus vigilantior Ch KI P® 
— 11 castigat H’ — 12 .V. gallinas suas Corp; -xx- uxores Bx' — tu unım solam DL!U; tu solam tuam Mg 
— 13 b. s. reminiscitur BarcCh CptMs — cito obl. Br? — 14 parum numeri C? — un. h. amicum .... ini- 
micos Be? E?H?’P? Poit — centum A; tres P? — tibi quia Barc Br’M! Ms P’T (quod Ch); et dicam quare Be? 
— 15 quot t. viros acq. d.v. Bg!K1P® — dum vixisti Br C!M'MgPıW' — 16 Tres H® — pater quia ph. 
B'Br’M’M:P: — 17 prior te H'LzV — 18 medietatem Br'MgP'! — tres H’ — 19 si vel unus solus inter 
omnes erit tibi am. perf. P° -- 20 probare fehlt Lab.; Quom. probabo E'P? — frustratim B! Be? Br! Bx' 
KlKr Lz MP: pP» P®, frustratum  L'MsRT — 21 for. sit sanguinolentus modicum effectus W? — 21,22 Amice 
care hom. i. P'!; care mi frater forte i. Br?; Hom. casu fortuito i. W® — 22 reponas vel sepelias EKIP!F — 
24 malum sic penam feras PP — 25 intrabis gleich häufig — Ivit filius ad singulos alios qui eodem resp. P® 


N:o 4. 


Google 


15 


N 
or 


De formica. De 


gallo. De canc. 
0 


I. Exemplum 
de dimidio 
amico. 


Il. Exemplum 
de integro 
amico. 


10 


1 


20 


25 


4 


responso ei omnes responderunt. Ad patrem ergo rediens nuntiavit quae fecerat. Dixit 
pater: Contigit tibi quod dixit philosophus: Multi sunt dum numerantur amici, sed in neces- 
sitate pauci. Vade ad dimidium amicum meum quem habeo et vide quid dicat tibi! Venit 
et sicut aliis dixerat huic ait. Qui dixit: Intra domum! Non est hoc secretum quod vieinis 
debeat propalari. Emissa ergo uxore cum omni familia sua sepulturam fodit. Cum autem 
ille omnia parata videret, rem prout erat disseruit gratias agens. Deinde patri retulit quae 
fecerat. Pater vero ait: Pro tali amico dicit philosophus: Hic est vere amicus qui te adiuvat, 
cum saeculum tibi deficit. Dixit fillus ad patrem: Vidisti hominen qui integrum sibi amicum 
lucratus fuerit? Tune pater: Non vidi quidem, sed audivi. Tunc filius: Renuntia mihi de 
eo, si forte talem mihi adquisiero! At pater: ? 

elatum est mihi de duobus negotiatoribus, quorum unus erat in Aegypto, alter Baul- 
R dach, seque solo auditu cognoverant et per internuntios fro sibi necessariis mittebant. 
Contigit autem ut qui erat Baldach, in negotiationem iret in Aegyptum. Aegyptiacus 
audito eius adventu occurrit ei et suscepit eum gaudens in domum suam et in omnibus ei 
servivit sicut mos est amicorum per octo dies et ostendit ei omnes manerlas cantus quas 
habebat in domo sua. Finitis octo diebus infirmatus est. Quod valde graviter dominus de 
amico suo ferens ascivit omnes medicos Aegyptiacos, ut amicum hospitem viderent. Medici 
vero palpato pulsu, iterum et iterum urina respecta, nullam in eo agnoverunt infirmitatem. 
Et quia per hoc nullam corporalem agnovere infirmitatem, amoris sciunt esse passionem. 
Hoc agnito dominus venit ad eum et quaesivit si qua esset mulier in domo sua quam dili- 
geret. Ad haec aeger: Ostende mihi omnes domus tuae mulieres, et si forte inter eas hanc 
videro, tibi ostendam. Quo audito ostendit ei cantatrices et pedissequas: quarum nulla ei 
complacuit. Post haec ostendit ei omnes fillas: has quoque sicut et priores omnino reppulit 
atque neglexit. Habebat autem dominus quandam nobilem puellam in domo sua; quam iam 
diu educaverat, ut eam acciperet in uxorem; quam et ostendit ei. Aeger vero aspecta hac ait: 


1 regrediens Barc, egrediens L!, veniens E®KI —- narravit R— 2 ut dixit Lab.; quod dicunt plu- 
rimi Ms — munerantur Cp Corp, nominantur Poit; qui num. Be’H?KIY; dum num. am. in prosperitate H? 
— 3 pauci dum in nec. probantur P? — U hat am Rande zwei Verse: Tempore felici multi numerantur amici 
Cum fortuna perit, nullus amicus erit — ad unum amicum Br! Kr — Ivit M!Pı W: W® — 4 Intra cito DMs 
—5 deb. probari T (approbari P') — sorore Poit; ux. de domo sua P! — sepulcrum B!Br' M! — 6 peracta Ms, 
parata vel peracta (Glosse) U,’ praeparata E'! — D. domum rediens quae sibi dimidius amicus eius fecerat per 
ordinem patri retulit C! — 8 mundus tibi Br? C?ChD, necessitas E!, substancia M!P® — Vidistine C?R, Audisti 
E:KI1P® — int. s. am. in diebus suis P' — 9 aud. diei P! — 11 mercatoribus C?Ch W?, burgensibus neg. M? 
— oerat natus Ch — Baldac gleich häufig, Baldaac H’W?® — 12 et pariter nuntios pro s. n. ad invicem mitt. 
H®: Pı W°; per int. qui mittebantur W'; per int. proprios sibi necessaria mittebant KIP® — 13 pro negotia- 
tione H?; ad negotiandum P* — 15 mos erat E?Lz M’P® — antiquorum B!B — mos erat am. tempore illo P'; 
sicut mos erat apud illos B? -— per - VII- dies M!P’W' W2 — o. m. kantus et cantatrices U; maneries Bg' Br' 
KIM!P*; omnes mulierum cantus P?W'; omnes canta-trices P!; Cantus et omnia quae habebat iocorum 
genera ostendebat ei B?; omnes thesauros quos hab. Ch; omnia quae hab. PP — 17 adivit Br! P'! W?, vocavit R, 
convocavit H®, monuit M® — ut am. visitarent M?P?; ut am. sospitem facerent V; ut am. curarent Be’ — 
18 inspecta Br!Bx'C'E’®H’KrP® — 19 cogn. Br! Br’C? MM? P?’P*; invenerunt Bg'Kl — amorem sciunt 
Br! Kr; sciverunt P*; sentiunt ACh; dixerunt Br? — 20 quam dil. inquisivit et si esset sibi eam obtulit se 
daturum W? — 21/22 hanc quam diligit anima mea (? — 22 tibi dicam H? — 23 placuit Lab. — 24 respuit DH? 


XXXVII. 


Google 


d 


Ex hac est mihi mors et in hac est mihl vita! Quo audito dedit ei puellam nobilem in uxorem 
cum omnibus quae erat cum ea accepturus. Et praeterea dedit ei ea qyuae erat daturus puellae, 
si eam acciperet in uxorem. His completis, accepta uxore cum his quac cum uxore acceperat 
et negotiatione facta rediit in patriam. — Contigit autem post haec ut Aegyptiacus omnia 
sus multis modis amitteret, et pauper effectus cogitavit apud se quod iret Baldach ad amicum 
quem ibi habebat, ut sui misereretur. Iter ergo nudus et famelicus arripuit atque Baldach 
intempestae noctis silentio pervenit. Pudor autem ei obstabat ne domum amici adiret, ne forte 
incognitus tali tempore domo expelleretur. Templum ergo quoddam antiquum intravit ut ibi- 
dem pernoctaret. Sed cum ibi anxius multa secum diu volveret, occurrerunt sibi duo viri 
prope templum in civitate, quorum unus alium interfecit clamque aufugit. Multi ergo cives 
pro strepitu decurrentes interfectum reperierunt, et quaerentes quisnam homicidium perpetras- 
set, intraverunt templum sperantes homicidam ibidem reperire. Aegyptiacum vero illic repe- 
rierunt et sciscitantes ab eo quisnam virum interfecisset, audierunt ab ipso quia ego illun 
interfeci. Paupertatem enim suam morte saltem finire vehementer cupiebat. Captus itaque et 
incarceratus est. Mane autem facto produeitur ante iudices et morte condempnatus dueitur 
ad crucem. Multi vero de more accurrerunt, quorum unus fuit amicus eius cuius causa 
Baldach adierat. Qui acutius- eum intuens deprehendit esse amicum quem in Aegypto reli- 
querat. Reminiscens itaque bonorum quae.sibi in Aegypto fecerat, cogitans etiam quia post 
mortem retribuere illi non poterat, mortem pro ipso subire se decrevit. Voce igitur magna 
exclamavit: Quid innocentem condempnatis quove eum ducitis? Non mortem meruit, ego 
virum interfeci. At illi iniecerunt manus in eum atque ligatum secum ad crucem traxerunt 
aliumque a poena mortis absolverunt. Homicida vero in eodem agmine haec intuens gradieba- 
tur atque secum ait: Hunc interfeci, et iste dampnatur! Hic innocens supplicio deputatur, 
ego nocens libertate fruor! Quaenam causa est huius iniustitiae? Nescio nisi sola sit Dei 


patientia. Verum Deus, iudex iustus, impunitum scelus nullum dimittit. Ne igitur posterius : 


in me durius vindicet, huius me prodam criminis esse reum; sicque eos a morte absolvendo 


l ot ex hac B!Br?R; Ex hac michi vita et mors et in hac etiam vita mea M'; et in hac mea vita 


dependet W? — statim dedit aegro W? — 2 accepturus fuisset Lz — daturus in dotem P® — 4 in patriam 
suam gaudens W? — 5 pauperrimus P®° — 6 si sui mis. M'; ut sibi in aliquo subveniret W? — unudatus Re? 


— 7 intempestive W?, intempestius E', in tempestate AB MsM’P® — d. a. intraret B'Bx!'CorpE? — 8de 
domo pateretur repulsam W? — antiquum fehlt Lab. H’Ms P' — tristis intr. Ch — 9 ecce occurrunt duo viri Hs 
— lOtempl. deciv. B' Ms, civitatio M', vicinitate Corp — 11 accurrentes C' C:E’Ms, concurr. W!, occurr. Kr; 
Multi de mane cives euntes ad templum reper. int. H® — reperiunt Br! C' Corp Cpt Kr U — 14 vehemen- 
ter fehlt Lab. — 15 productus est M! W'«— 16 ad patibulum P? — de morte B!KIU; de morte huius dolen- 
tes Br'; pro morte P®; de civitate occurr. Ms; concurrerunt Corp H? — 17 Et propius eum int. V — 18 etiam 
“fehlt Lab. — 19 se fehlt A Be’ Br! E' Lz Ms W:; sibi deer. Ch — 20 inn. hunc H®; innoxium W: — condemp- 
nastis Lz — dedlucitis R— Non iste BC: D, ipse Ch — ego enim Br! Kr; ego autem M! — 21 ad mortem Ms, 
ad patibulum P® — duxerunt CorpE!, adduxerunt Ch, duxerunt vel attraxerunt U — 23 et aiebat sccum V; 
secum ait Bx' M'!P*; secum dicebat C'Ch H’Ms P®; secum conferebet Corp; talia secum volvebat E'; secum 


cogitans dicit E?; secum cogitavit dicens Lz; secum ruminans Barce — Hominem int. KIP’; Ego int. Lz — 
damenabitur P? -- 24 noc. et culpabilis gaudeo lib. W® — iustitiae C'ChH'IP’P’W°; iust. vel. ini. 


(Glosse) U — 25 potentia M', providentia W?, sapientia L! U, misericordia Bx? — Verus Bare Ms, Vere M! W' 
— Deus verax est et imp. KIP? -- nulli ChM'P'! W', nunguam M? — 25.26 Ne ergo durius post. me inlicet 
M'W! (iudicet deus P!) — post. durius luam P® 


N:o 4. 


Google 


— 


5 


De constlio. 


a 


20 


25 


6 


quod commisi luamı peccatum. Obiecit se ergo periculo dicens: Me me qui feci; istum dimit- 
tite innoxium! IJudices autem non parum admirantes hunc alio a morte absoluto ligaverunt. 
Iamque de iudicio dubitantes hunc cum reliquis prius liberatis ante regem duxerunt eique 
omnia ex ordine referentes ipsum etiam haesitare compulerunt. Communi itaque consilio rex 
eis omne crimen quod sibi imposuerant condonavit, eo tamen pacto ut criminis sibi impositi 
Gausas patefacerent. At illi rei veritatem ei exposuerunt. Communi autem consensu omnibus 
absolutis indigena qui pro amico suo mori decreverat ipsum in domum suam introduxit 
eiyue omni honore pro ritu facto inquit: Si mecum manere adquiescis, omnia nobis prout 
decet erunt communia; si vero repatriare volucris, ıuae mea sunt acqua lance partiamur. At 
ille natalis soli dulcedine irretitus partem totius substantiae quam ei obtulerat recepit sicque 
repatriavit. — His itaque sic relatis inquit filius ad patrem: Vix poterit talis reperiri amicus. 

ixit alius philosophus propter amicos non probatos: Provide tibi semel de inimicis et 
D milies de amicis, quia forsitan «quandoyue amicus fiet inimicus et sic levius poterit 
perquirere dampnum tuum. | 

Item alius philosophus: Cave tibi de consilio illius a 4uo petis consilium, nisi tibi 
sit fidelis comprobatus. 

Item alius philosophus: Consule amico tuo in bonum «uantum poteris, etsi tibi 
credere noluerit. Justum est enim ut sibi bene consulas, licet rectum ut insulsus tuum non 
scyuatur consilium. | 

Alius: Noli cansilium tuum omni revelare homini. Qui enim consilium suum in corde 
suo retinet, sui juris est melius eligere. 

Alius: Consilium absconditum quasi in carcere tuo est reclusum, revelatum vero 
te in carcere suo tenet ligatum. 

Alius: Ne te associaveris inimicis tuis, cum alios possis reperire socios. Quae eniım 
male egeris, notabunt; quae vero bona fuerint, devitabunt. 


l pro peccato quod comm. penam sustincebo M'; nec quod comm, volo tacere peccatum. Exclamans 
ergo Jixit: Ego ego sum qui eum interfeci, hunc innocentem dim. W® — 1/2 Me me qui feci (id U, istud 
homicidium P®) capite P!P®, tenete EKIM!P®, occidite Lz, interficite U, suspendite Ch L?; qui feci malum 
dlampnate P?; qui feci hoc scelus accipite C?; Me miserum interficite qui hoc scelus operatus sum C'!; Ecce 
ego qui feci istum inn. dim. Be? — 2 non modicum W? — 3 Itaque Br! Kr W? — dub. tres simul ante regem 
statuerunt P? — 4 hacs. fecerunt Br? Ch M! — assensu M! W'! - 5/6 causas faterentur Br?; ut impuniti c. pat. 
P? — 6 ediderunt P? — consilio Kl P'P® — 8/9 prout potuit P® — 9 acqualiter p. M! W'; partiemur T; partiar 
tecum H?°; impartiar tibi M'!'W: — 10 dulc. allectus Br? — Zusatz B' Br? M?: irret. maluit cum paucis repa- 


triare quam pluribus locupletatus absque uxore et liberis abunde (alibi M?) remanere, dann partem t. s. —, 


11 talis fehlt Lab. — 13 fit Ms — poteris BChHKIM?MsP® — 15 acons ChKlLzM’P'W®: — non petis 
BarcBr’ Ch L'M!UW': — cum non sit Bx! — 16 fid. et probatus Br?H?’P°®; probatus amicus E’H? — 17 in 
bonis M! W! — 18 nol. noli desistere Ms — bene fehlt Lab. und sonst — inconsultus Lab. C! C?I, inconsulsus 
Ww' — 20 0. h. propalare W? — en. cons. tuum Lab. KIP® — 21 etiam melius M! W! — 22 Cons. tuum H’ KIM! P° 
— inclusum Ms, retrusum die meisten Hss — 24 te associes Br’DH?’RV; Ne associeris_ Br! Ch Corp E'E’Kr 
P®P® W'!; Ne socieris Kl — a. invenire poteris Kl — 25 mala Br!’ H? — dev. proponere Corp, evitabunt W‘”, 
deviabunt Barc Br! Bx!'ChD (an Rande: denigrabunt) H’IKlKr L!MgP?RT, depravabunt L?M! W', denigra- 
bunt U, non curabunt Br’, male notabunt W? 


Tom. XXXVII. 


Google 


Dixit quidam versificator: Est una de huius saeculi adversitatibus gravioribus libero 
homini quod necessitate cogitur ut sibi subveniat requirere inimicum. Quaesivit quidam a 
quodam Arabe: Quae maior adversitas contigit tibi in hoc saeculo? Arabs: Necessitas com- 
pulit me convenire inimicum, ut quae volebam mihi concederet. 

Alius: Ne te associaveris leccatori, cuius societas est/tibi dedecus. 

Alius: Ne glorieris in laude leccatoris, cuius laus est tibi vituperium et vituperium 
laus. — Quidam philosophus transiens per viam alium repperit philosophum cum quodam 
leccatore iocantem atque ait: Simile sibi simile attrahere adamantis est. Atille inquit: Nun- 
quam me sibi adiunxi. Ad haec transiens: Cur ergo ei applaudebas? At ille: Non, sed 
magna necessitate cogitur etiam honestus homo latrinam adire. 

Alius philosophus: Fili, grave est arduas ascendere mansiones, et ab eisdem descen- 
dere facile est. 

Alius philosophus: Melior est inimicitia sapientis quam amicitia insipientis. 

Alius philosophus: Non habeas pro magno amicitiam stulti, quia non est permanens. 

Alius philosophus: Melior est societas simplicis inter sapientes nutriti quam pru- 
dentis cum leccatoribus educati. 

Alius philosophus: Dulcior est sapienti aspera vita inter sapientes quam duleis vita 
inter insipientes. 

Alius philosophus: Sapientiae duae sunt species: una naturalis, alia artificialis; 
quarum una non potest manere sine alia. 

Alius: Ne committas stultis sapientiam, quia eis esset iniuriosum; neque sapientibus 
eam deneges, quia quod suum est eis auferres. 

Alius: Huius mundi dona diversa sunt: quibusdam enim datur rerum possessio, qui- 
busdam sapientia. Quidam loquens filio inquit: Quid malles tibi dari, an censum an sapien- 
tiam? Cui filius: Horum quodlibet alio indiget. — Fuit quidam sapiens versificator egregius 
sed egenus et mendicus, semper de paupertute sua amicis conquerens, de qua etiam versus 
composuit talem sensum exprimentes: Tu qui partiris partes monstra mea cur mihi desit! 
Culpandus non es, sed die mihi: quem culpabo? Nam si constellatio mea est mihi dura, a te 
quoque id factum esse indubitabile est. Sed inter me et ipsam tu orator et iudex es. Tu 
dedisti mihi sapientiam sine substantia. Dic ergo mihi: quid faciet sapientia sine substantia? 


1 gravior ChH?’M! — 2 quinec. Barc Corp, quando nec. Br! E Kr Lz — regitur Br? — conveniat W? 
— requ. amicum CorpE'! — 5 cuius consortium Lab. — 7 Loycos quidam phil. tr. Br? — 8 iacentem B!U, 
leccantem W?, loquentem KIM: W', ludentem P®° — Similem sibi similem attr. Br! Kr; Dissimile sibi attr. 
M' W'; Simile sibi concedere ad. est P?; et ita incropavit: Sibi similem quemlibet acquirere ad. est Lz — 
natura adam. Br? — 8/9 Numquid me s. adiunxit Kl P' — 9/10 Nonne magna nec. M!; Non sponte sed nec. Br’, 
Non voluntate E’? (am Rande) — 10 latrocinium Br’; sed m. necessitas cogit etiam quandoque honestum adire 
latronem H® — 11 mentiones Lab.C!C? — 15/16 fehlt Lab. — 16 cum lecc. prudentiam legentis M! W' — 
21 invidiosum P? — stulto... sapienti M! — 22 quia suum est eis conferre Lab. — 23 modi C! CM? W°® — 24 an 
vor censum fehlt Lab.; id aureum cens. Lz; sensum C! E!KIM?P’ — 25 quidlibet P®, quilibet Br! P?; Horum 
quolibet (qu. alio W?) indigeo H? W? — 26 de mendicitate Br? — 27 talem sententiam M! W!: — partiris 
monstra cur pars mea mihi desit Lab.; mea (meas Ch) cur mihi desunt Ch M! W' (desint W?); monstra meam 
cum mihi desit Ms — 28 quem vituperabo P? — 29 tu ordinator Bx! — 30 quid valet C? 


N:o 4. 


Google 


5 De lecratore. 


10 


20 


De sapientia. 


De silentio. 


10 


1: 


un 


20 


25 


8 


Accipe partem sapientiae et da mihi partem pecuniae! Ne patiaris me illo indigere cuius 
damnum erit mihi pudori! 

Dixit quidam philosophus: Tribus modis indiget unus alio: Cuicumque benefeceris, in 
eo maior eo eris; quo non indigueris, par ipsius eris; quo vero indigueris, minor eo eris. 

Alius: Claritas animae sapientia est, census vero claritas corporis est. 

Alius: Sapientia corpora mortua sua claritate vivificat, velut terra arida humiditate 
pluviae virescit. 

Discipulus magistro: Quomodo habendo me inter sapientes discipulos computabor? 
Magister: Serva silentium, donec sit tibi loqui necessarium. Ait enim philosophus: Silentium 
est signum sapientiae, et loquacitas est signum stultitae. — Alius: Ne festines respondere 
ddonec fuerit finis interrogationis, nec (Wuaestionem in conventu factam solvere temptes, cum 
sapientiorem te ibi esse prospexeris, nec quaestioni alli cuiquam factae respondeas, nec 
laudem appetas pro re tibi incognita. Philosophus enim dieit: Qui de re sibi ignota laudem 
appetit, illum mendacem probatio reddit. — Alius: Adquiesce veritati sive a te prolatae sive 
tibi obiectae. — Alius: Ne glorieris in sapientibus verbis tuis, quia prout philosophus testa- 
tur: (ui in suis verbis sapientibus gloriatur, stultus esse comprobatur. — Haec omnia faciens 
connumeraberis inter discipulos sapientiae atıjue prudentiae. 

Philosophus dieit: Qui prudenter inuirere voluerit solutionem prudenter intelliget. 

Alius: Quicumque erubuerit sapientiam ab aliis investigare, magis erubescet ean- 
dem a semetipso inquiri. 

Alius: Qui brevi tempore pro pudore disciplinam non patitur, omni-tempore in pudore 
insipientiae permanebit. 

Alius: Non omnis qui sapiens dieitur sapiens est, sed qui discit et retinet sapi- 
entiam. i 

Alius: Qui in doctrina defecerit, parum generositas sua ei proderit. Dogmate indiget 
nobilitas, Sapientia vero experientia. 

Alius: In quo sua desinit nobilitas, avorum nobilitatem haut congrue reservat. 

Alius: Nobilitas a’ me procedens est mihi cordi plus quam quae patrum procelit. 
nobilitate. 

l uno illo me ind. Br'; illo iure ind. H® — 1/2 ıne ullo ind. credo non erit tibi pudori M!; cuius d. est 
mihi pudor H?; d. cuius erit mihi pudori Lab.,; d. cuius mihi causa erat pudori Br?; cuius donum erit m. p. 
Barc Br! BC: ChCorpDE'EL'!MsP’UV; et cuius donum P® — 3 ind. vir unus alio Br!'Kr — 5 sensus 
E'KIMsRYV — corp. sanitas claritas est P® — 6 clarificat Br’ — 6,7 hum. vir. pluviali C”ChD — 9 hinter necess. 
Zusatz Lab. (B! Br? Lz CM: M? Pı W?): Maledicam linguam indietum emendat silentium — 12 perspexeris B' C! U, 


conspexeris Br?Br?Ch V, cognoveris M? — altcri cuiquam Br?’Ch; ad quaestionem cuidam alteri factam Br’ 
— 14 reprobatio Br'; illum approbo (probo Kl) esse mendacem Bg'Kl — probatae M?T, propalatae Ch — 


16 delectatur D — comprobabitur Ms -- 16/17 Haec o. f.... prud. fehlt Lab. — 17 conversaberis H® — 18 inqu. 
noverit sol. BareBx' H’M'Ms TU; vol. quaestionem L? — unsinniges Salomonem Bg! Br’Mg -- 19/20 fehlt 
Lab. — 21/22 fehlt MW! — 2729 fehlen Lab. auch B! Bg' KIP! — 27 Fehler bei avorum und haut (aut) = haud: 
nob. aurorum h. c. reservatur V; nob. aliorum hanc c. reservavit E? (zut c. reservat Br’); des. sapientia et 
nob. eorum autem c. res. Poit; des. aut defieit nob. hanc congr. restringit U; nob. avorum hanc c. reservant 


Bare; h. c. reservatur DL! V; nob. des. augeri nobilitate hane non congrue reservat M'! W'! — 28 est in corde 
PR — qui die meisten Hss. — a patrum CorpT’, ex patrum Ch, a parentum HH’; unsinniges quam pater 


(pactio W') procedit Ms; quam qui patrem praecedit nobilitate U 
Tom. XXXVIL. 


Google 


9 


Arabs: Quidam versificator prudens et facetus, sed ignobilis, cuidam regi versus suos JII. Exemplum 


obtulit. Cuius notata prudentia rex eum honorifice suscepit. Huic igitur invidebant alii ver- de tribus 
sificatores sua superbi generositate regemque convenientes inquiunt: Domine rex, cur hunc versificato- 
tam vili ortum prosapia adeo magnificas? Ad haec rex: Quem vituperare putastis, magis ribus. 


laudastis. Ipse vero qui vituperabatur, haec adiunxit: Rosa ex spinis orta nequaquam 5 
blasphematur. Rex autem maximis honoratum muneribus eum dimisit. 
ontigit ut quidam versificator nobili ortus prosapia, parum autem disciplinatus regi cuidam 
C versus suos offerret. Quos acceptos rex male «quippe compositos sprevit nihilque sibi 
dedit. Inquit igitur versificator regi: Si non pro versibus, saltem pro generositate aliquid 
mihi tribuas. Rex ergo: Quis est pater tuus? At ille sibi indicavit. Ait rex: Semen in te ıo 
degeneravit. Cui versificator: Saepe, rex, frumento oritur siligoe. Ad haec rex: Te minorem 
quam patrem tuum probasti. Illumque immunem sic dimiisit. 
lius versificator item venit ad regem, patre ignobili, sed matre generosa. Incompositus 
A quidem incompositos obtulit versus. Cuius mater fratrem habebat litteratura et facetia 
splendidum. Rex autem nequaquam eum honorifice suscepit. Quaesivit tamen ab eo, cuius ıs 
fillus erat. At ille praetendit ei avunculum suum; unde rex in nimium risum se convertit. 
Aiunt ei sui familiares: Unde iste tantus risus procedit? Ait rex: Fabulanı quandam in libro 
quodam legeram, quam hic oculis conspicio. At illi: Quae est illa? Ait rex: Mulum noviter jyYy. Exemplum 
natum vulpis in pascuis invenit atque admirans ait: Quis es tu? Mulus dicit se Dei .crea- de mulo et 
turam esse. Cui vulpis: Habesne patrem aut matrem? Mulus ait: Avunculus meus est 20 volpe. 
equus generosus. — Sieut ergo mulus non recognovit asinum patrem suum, eo quod pigrum et 
deforme animal est, sic iste patrem suum confiteri erubescebat pro inertia sua incognitunt.. 
Rex tunc convertens se ad versificaiorem ait: Volo ut indices mihi patrem tuum. At ille sibi 
indicavit. Cognovit ergo rex quia pater eius vilis et indisciplinatus erat, et ait servis suis: 


Demus huic de rebus nostris, quia non degenerat. 25 
rabs ait patri: Miror me legisse in temporibus praeteritis nobiles, facetos, sapientes hono- De vera nobili- 
rari, modo vero soli venerantur leccalores. Ad quod pater: Ne mireris, fili, quia clerici late. 


clericos, generosi generosos, faceti facetos honorant, leccatores a leccatoribus venerantur. 
Filius: Vidi et aliud: quod clerici pro sapientia sua non sunt honorati; unde facti sunt lecca- 
tores et ad magnum venere honoren. Tunc pater ait illi: Hoc quidem ex inertia temporis so 
contigit. Ad quod filius: Edissere mihi, pater kariseime, veram nobilitatis diffinitionem. Et 


1 providens Br? — 3 regi conv. Lab. — 4 pro sapientia CorpH?P® — 6 oneratum P?, ornatum 
B'! Br! M® — 8 male quidem Lab.; quippe fehlt Ch H’K1M' P* — dispositos B' Br? M! — 9 erubescens versif. Be? 
— pro nobilitate mea L!; pro voluntate Br’ — 11 in’frum. Lab., pro.frum. M' P®, ex frum. Br’ C' CChL'P°V; 
inter frumentum Corp — te minoris generositatis Lab. (B! C' CM? M°® W?*); minoris pretii PP — 12 immune- 
ratum Barc C! T. irremuneratum Br’M!P* — 14 litteratum Lab. Br! Br’ Br’C'C’KlKrLzP'P*P® — fac. vel 
facundia (Glosse) E’; sed facie spl. Br?; et carnali specie spl. W® — 15 nequ. fehlt B' Br’ M: — 17 processit Ms 
— Fab. quondam Br! Kr U — 18 Quaenam Lab. — 21 recognoseit Lab. C' C', cognovit Br! CorpKr M' Ms U 
— 21/22 pigr. et def. et rude animal P® — 22 erubescit Be? Bx' Corp H?, erubuit P! — 24 quia vilis in duplo 
erat et ait M! — familiaribus suis Ms — 28 honorantur viele Hss, venerati sunt A — 29 Discipulus: Audi aliud 
quia H°; Disc. Vado ad alia: video quod Br? — non s. hon. nec boni pro bonitate P* — 29/30 hon. unde facti 
sunt bilingues lecc. aliud clausum in pectore et aliud in ore gestantes-ad magnum exinde devenere hon. H? 
— 3% devenere Kl Kr P* — Hoc quoque Corp Ctr — Hoc. qu. hac in. Lab.; pro in. Kl 


N:o 4, ) 


Google 


10 


pater: Ut, inquit, Aristotiles in epistola sua quam Alexandro regi composuit, meminit: qui* 
cum ab eo quaereret quem sibi ex heminibus consiliarum faceret, taliter per epistolam respon- 
dit: Accipe, ait, talem qui septem liberalibus artibus sit instructus, industriis septem eruditus, 
septem etiam probitatibus edoctus, et ego hanc aestimo perfectam esse nobilitatem. — Et 
fillus: Haec nobilitas in tempore meo non contingit, immo auri etr argenti tota est quam video 
nobilitas, ut ait versificator: 


[2,1 


Glorificant gazae privatos nobilitate 
Paupertasyue domum premit altam nobilitate. 


Versificator quidam de adversitatibus saeculi, quae super nobiles veniunt, vefsus 
fecit istos sub persona nobilium: Die, inquit, illis qui pro adversitatibus quae nobis accidunt 
nos contempnunt quod saeculum nulli feeit contrarium nisi nobilibus tantum. Nonne vides 
quod mare devehit stercora et paleas, et pretiosi lapides in fundum vadunt? Et nonne 
vides quod in caelo sunt stellae e quibus nescimus numerum? At insuper nulla quidem 
patitur eclipsim praeter solem et lunam. Et pater: Ex temporis inertia accidit quia homines 

ıs in divitiis solum iudicant gloriandum. 
De septun arli- U”; ex discipulis interrogavit magistrum suum et dixit: Cum septem sint artes et septem 


1 


oO 


rn probitates et septem industriae, vellem ut haec mihi sicut se habent enumerares. 
Magister: Enumerabo. Hae sunt artes: Dialectica, arithmetica, geometria, phisica, musica, astro- 
nomia. De septima vero diversae plurimorum sunt sententiae quaenam sit: Philosophi qui 
prophetias sectantur, aiunt nigromantiaın esse septimam. Aliqui ex illis videlicet qui pro- 
“ phetiis non credunt, philosophianı volunt esse septimam, quae res naturales vel elementa mun- 
dana praecellit. Quidam qui philosophiae non student, grammaticam esse affırmant. 
Probitates vero hae sunt: Eyuitare, natare, sagittare, cestibus certare, aucupare, 
scaccis ludere, versificari. 


o 


2 


l memini Barce T — 5 Haec nob. temp. meo evanuit W? — 7 Clarificant P®, Bellificant Bx!, Edifi- 
cant Kr, Vılificant Bx? — gemmae Br? — 8 fehlt P? — selten richtig, so Be? Ch pr; p. domus H°KrMg; p. homi- 
num premit altera nobilitatem P*; altam nobilitatem H’Mg (dahinter et genus et formam Ctr); alta nobilitate T; 
zumeist altera nobilitate Lab. Barc Br'C!C: P'; altera nobilitatem I — 9 quae superveniunt nob. Lab.; quae 
homini Br’M' (hominibus Ch) everinnt Barc Ms W!; quae super nob. fluctuant P? — 9/10 versus .. . nobilium 
nur Br’ Ch EIKrM!MgMsT UW' — 11 nullis Lab., nullum C? Ms — fecit deus CP? — 11/12 N. quidem mare 
P’P® — 12 quod fluvius in m. der. Corp — paleam Corp — ad f. Ms; in profundum H? Pı P:P:° P®; in vadum I; 
cadunt PP — 13 stellae fixae P° — de quibus M! P* W: W*, quibus meistens — 13/14 nulla quidem p. zumeist; 
nulla quae p. Corp, nulla ir.de p. H®; At illarum nulla p. ecl. nisi sol et luna V; Et stellarum nulla ecl. p. nisi 
sol et luna tantum I — 17 indicares et enum. C'ChL! -—- 18 Graimmatica - Dyaletica - Recthorica - Arisme- 
thica - Geometria - Musica - Astronomia Ch; Dial- Gram - Rhetorica - Arismetica - Geom - Mus et Astrologia H®; 
Gram - Dyalethica - Physica - Arismetica - Geom - Mus - Astron - W? -—- 19 philosophorum I’Kr M!, diversorum P! U 
— phisiei (ph’ici) Bare — 20 prophetias (philosophias Ch V, philosophyam P! W?) non sect. ale Hss: non zu 
tilgen — 20/22 überall verderbt: qui prophetiis et philosophiae credunt (non credunt Br?) volunt (nolunt Br! Kl Lz) 
esse scientiam (septimam Br?) quae res nat. vel el. mund. praec.; Qui pro philosophis habentur et philospphiae 
credunt P!. Ganz kurz L!: Quidam enim nigromantiam - quidam grammaticam - quidam theologiam septimam 
esse affirinant — 22 aff. septimam et principalem C? — 23 fustibus cert. P!, armis cert. H* — 24 schachis 
Be? M:, schacis Kl 


Tom. XXXVIIL 


Google 


11 


Industriae hae sunt: Ne sit vorax, potator, luxuriosus, violentus, mendax, avarus 

et de mala conversatione. Discipulus: Hoc tempore puto neminem huiusmodi esse. 
orrexit quidam philosophus filium suum: Cave mendacium, quia dulcius est carne 
C volucrum. 

Alius: Cum leve sit mendacium proferre, quare videtur grave veritatem dicere? 5 

Alius philosophus: Si dicere metuas unde paeniteas, melius est dicere: non! quam: sic! 

Alius: Verecundia negandi cave ne inferat tibi necessitatem mentiendi, quia honestius 
est rem negare quam longos terminos dare. 

Alius: Terminum termino addere roganti est hoc tempore calliditas negandi. 

Alius: Si mendacio quilibet salvatur, multo magis veritate salvatur. — Accusatus ıo 
quidam ductus est ante regem iudicem negansque crimen impositum tandem convincitur. Cui 
rex: Duppliciter punieris: semel pro crimine commisso,' secundo pro commisso negato. 

Alter quidam consimiliter accusatns quod commiserat non negavit. Dixeruntque qui 
regi astiterunt: De crimine confesso iudicium sumet. Non ita, rex inquit, quia philosophus 
dieit: Confitenti peccatum ratio est relaxare iudiecium. Sicque liber factus a rege discessit. ıs 

Socrates: Sicut homo mendax in principis comitatu non convenit, sic a regno cae- 
lorum excludendus erit. 

Quidam philosophus dixit filio suo: Dice esse mentitum, qui malum dieit malo vincen- 
dum, quia sicut ignem ignis non perimit, sic malum malo non cedit. UÜt igitur ignem aqua 
extinguit, sic bono malum quilibet destruit. m 

Alius: Ne reddas malum ne similis sis malo, sed redde bonum ut melior sis malo. 

Alius: Ne confidas in malo si periculum evaseris, ut aliud ineas, quia illud non 
faciet ut simile pertranseas. 

Dixit Arabicus filio suo: Si quemlibet videris malis operibus praegravari, ne te intro- 


mittas, quia qui pendulum solverit, super illum ruina erit. 25 
1 sis ACh H’KI? Ne sit quis Be? — vinolentus die meisten Hss. — 3 statt carne aller Hss. elwa 
carmine? Verworren carne naturalis (nalis) cantu vol. U — 5 qu. tibi vid. Barce — 6 meist verderbt, da man 


sic zum Folgenden bezog (Sic verecundia) und ein nunquam konstruierte, z. B. Lab. Bx'! Corp M! P:P* P®, auch 
dicere ausliess, wie AC!C?E?GrP*P*R. Melius est non dicere quam sit verecundia neg. Cave ne inferas tibi 
nec. P!; melius est non loqui quam verec. neg. Barc. Ganz willkürlich die Gruppe Br' EH’Kr: Si aliquid 
concedas unde postea penitere (fehlt H®?) metuas, primo sane denegare (prius de re negare H?) debueras. -- 
9 fehlt Lab; — 10 ver. servatur die meisten Hss. — 12 pro crimine negato Lab. Barc Corp und sonst — 13 cum 
similiter Lab. C' C® H®’M'; nur similiter EL! MW: — 14 assistebant Br? — assumet Corp, sumat Br?’Ch H?, 
sumes M!, sume BarcBx'P' — 15 Confiteri BareLzM:Ms — ratione laxatur Bx!; ratione relaxari debet 
Br'Kr — relaxari ChI — rucessit KIKrUW* -— 16 regis MW! — i7 exclusus Br’Lz — 18/19 Dice... 
quia fehlt Lab.; Dicit mendacium qui C!MsU; Dic esse mendacium qui M! — 19 perimit wenige Hess: 
Br! Br’ H’Kr L’ M' Ms W' (sicut ignis ligna perimit U); punit die meisten Hss. und Lab.; permittit Kl; ignis 
ignem extinguere non permittit E’; extinguit Ch —* 20 sic bonum malum quodlibet d. Ch Ms U W?; sic 
bono malum quodlibet destruitur Br? Br?’H°; ita bonum malum quodlibet vincit M' — 21 Ne credas Lab. C' C? 
MsTU — sed crede L!Ms; crede aut redde U - malum pro malo Lab. und sonst — bonum pro malo H’Lz 
(pro bono M') — 22 ne aliud Kr — 23 faciet richtig: Br! Bx' Corp EKlKr LzM?’Ms Pı P:P: W'; facies Lab. 
und sonst, facias Br’ — 25 ruina fehlt Lab. Barc Bx'; cadet P', cadit Mg; veniet ruina H?. 


N:0 4. 


Google 


De mendacio. 


V. Exemplum 
de homine et 
serpente. 


VI. Exemplum 

de versifica- 

tore et gib- 
boso. 


a 


10 


15 


20 


12 


Tresor yuidam per silvam invenit serpentem a pastoribus extentum et stipitibus alli- 
gatum. Quem mox solutum calefacere curavit. Calefactus serpens circa foventem ser- 
pere coepit et tandem ligatum grave strinxit. Tunc homo: Quid, inquit, facis? Cur ma- 
lum pro bono reddis? Naturam meam, dixit serpens, facio. Bonum, ait ille, tibi feci, et illud 
malo mihi solvis®? Illis sie contendentibus vocata est inter eos ad iudieium vulpis. Cui 
totum ut evenerat est monstratum ex ordine. Tunc vulpis: De hac causa iudicare -per audi- 
tum ignoro, nisi qualiter inter vos primum fuerit ad oculum videro. Religatur iterum serpens 
ut prius. Modo, inquit vulpis, 0 serpens, si potes evadere, discede! Et tu, 0 homo, de solvendo 
serpente noli laborare! Nonne legisti quod qui pendulum solverit, super illum ruina erit? 
Dixit Arabs quidam filio suo: Si gravatus fueris aliquo modo et facile possis libe- 
rari, non expectes, quia dunı expectabis liberari facilius, gravaberis amplius. Et ne tibi 
contingat quod contigit gibboso de versificatore. Et quomodo? filius inquit. Pater: 
uidam versificator versus faciens regi praesentavit, et laudavit rex ingenium illius ius- 
sitque ut pro facto donum exposceret. Qui donum tale expostulat ut se janitorem suae 
civitatis per mensem faceret, et ab omni gibboso denarium et a scabioso denarium et de mono- 
culo denarium et de impetiginoso denarium et de hernioso haberet denarium. Quod rex con- 
cessit et sigillo roboravit. Qui ministerio suscepto portae assedit et ministerium suum egit. 
Quadam die gibbosus quidam bene cappatus cum baculo portam intravit. Cui versificator 
obvius denarium postulat. Qui denegat dare. Vim inferente versificatore, dum caputium de 
capite levat, gibbosum deprehendit monoculum esse: duos ergo denarios postulat, a quo 
prius unum expetiit. Noluit dare, retentus est. Non habens auxilium fugere voluit, sed 
per caputium retractus capite nudato apparuit scabiosus. Interrogat protinus ille tres dena- 
rios. Videns gibbosus neque fuga neque auxilio se posse defendi coepit vi resistere defen- 
densque se nudatis brachiis apparuit habens in his impetiginem: quartum ergo denarium 


2: postulat. Cui defendenti cappam abstulit, et cadente illo in terram herniosum comperit: 


quintum ergo denarium ab eo extorsit. Sic contigit ut qui unum ultro dare noluit, quinque 
invitus dedit. 

Dixit philosophus quidam filio suo: Fili, vide ne transeas per "sedem gentis iniquae! 
Transitus namque causa fit status, et status causa sessionis, et sessiv causa operis. 


l per pontem P! — extensum B! Bx!, extractum Br? — 2 Quem solvit, calefecit et curavit Br! Kr 
— 3 graviter gleich häufig — 5 male Corp — reddis Br! — 7 vid. quia dicit poeta Horatius: Saepjus irritant 
animum dimissa per aurem - quam quae sunt oculis subiecta fidelibus H® — Religetur C' P' — 9 pendiculum Corp, 
perpendiculum P® — ruina fehlt Lab. Barc — 10 aliquo malo P®, aliquando H? — 11 expectas vel laboras P® 
— 14 profecto Br? KIM! M’ Ms — portarium Br’ Bx' H’L' M'! Ms TU W° — 16 petiginoso (pitiginoso Br! Ctr Kr T) 
gleich häufig — 17 corrobcravit Bx' BR, munivit Wi, rob. et confirmavit E' — ministerio assumpto B' — officium 
suum A — bene egit M! W' — 18 portam pulsavit Y — 19 Qui dare rennuit Lz; quem exbibere versificatori dene- 
gavit W?® — 2] detentus Br? E® Kl W' — 22 denudato W — 23 n. fuga n. viA (viribus H®) — defendere Br? Bx! 
C'H’Ms, evadere LM! W' — vi fehlt Br C!ChCtrKrM! Ms W’; cepit inde (diu Barc) res. H® — 24 denu- 
datis KI W:, nudis B! — apparuit humeris impetiginosus Ms - 25 se def. U —- hern. comprehendit C*, reperit 
Br’, vidit Ms — 26 extraxit Ms — ultro fehlt Lab. Barc — daret KlLz -- 23 per aedem U — 29 occasio 
sess. die meisten Hss. — causa mortis PP, causa corruptionis P! 


Tom. XXXVIU. 


Google 


. 13 


ictum enim est duos clericos de civitate quadam vespere ut expatiarentur exisse. Vene- 
D runt ergo in locum ubi potatores convenerant. Dixit alter socio suo: Divertamus alia 
via, quia philosophus dieit: Non est Lranseundum per sedem gentis iniquae. Respondit socius: 
Transitus non nocebit, si aliud non affuerit. kt transeuntes audierunt in domo cantilenam. 
Substitit alter retentus dulcedine cantus. Monuit socius ire: noluit. Recedente socio remansit 
solus illeetusque cantu domum intravit. Undique vocatus sedit sedensque cum aliis potavit. 
Et ecce praeco exploratorem eivitatis fugientem sequens post illum in domum potantium 
intravit. Invento exploratore in illa domo ipse et omnes capti sunt: Hic, inquit, hospitium 
huius exploratoris fuit: hinc exiit, huc rediit; omnes conscii et socii huius fuistis. Ducti sunt 
omnes ad patibulum, et clericus inter illos magna voce pracdicabat omnibus: Quisquis iniquae 
gentis consortio fruitur, procul dubio mortis immeritae poenas lucratur. 

ertur de duobus discipulis quod exeuntes de quadam civitate venerunt in locum ubi vox 

cuiusdaın feminae valde sonora audiebatur, verbaque cantus bene composita erant et cantus 
ipse musice constructus valde delectabilis et amatorius insonnit. Substitit alter cantilena 
retentus. Cui socius: Divertamus hinc! — Et diverterunt inde — quia intantum volucris 
cantu decipitur quod ad mortem perducitur. Item unus: Ista vox dulcior est illa quam ego 
et magister meus iaım pridem audieramus Et qualis erat illa, inquit alter, et quomodo illam 
audistis? Evenit, dixit socius, quod a civitate exieramus, et sic vox una asperrima audieba- 
tur et cantus incompositus verbaque inordinate sonabant; quique cantaverat, saepius per 
idem repetebat et suo licet aspero cantu quasi delectabili detinebatur. Tunc mihi magister: 
Si verum est quod homines dicunt vocem bubonis hominis mortem portendere, tunc ista sine 
dubio vox bubonis mortem annuntiat. Cui ego: Miror, cum cantus sit taım horridus, cur iste 
tantum in illo delectatur. Et ille mihi: Non recordaris illius philosophi qui dieit: In tribus 
delectatur homo, et si bona non sint: in sua voce, in suo carmine et in suo fillio? — Ut istud 
de se et de suo magistro narraverat, digressi sunt inde ambo. 

Dixit quidam philosophus filio suo: Sequere scorpionem, leonem et draconem, sed 
malam feminam non sequaris! 

Alius philosophus: Ora Deum ut te liberet ab ingenio nequam feminarum, et tu 
ipse ne decipiaris provide tibi. — Dictum namque est de quodam philosopho quod transiens 
juxta locum quo auceps rete tetenderat avibus decipiendis vidit mulierculam cum eo lasci- 
vientem. Cui dixit: Qui aves decipere conaris, vide ne avicula factus huius visco clobi tenearis. 


1 spatiarentur EKIM:Poit UW® — 2 peccatores Bx' E'H’M!MsP?TW°; viri peccatores Br'Kr — 
3 est fehlt Lab. Corp KrM°Ms, esse L'P'P?T W: — per semitam E?, per aadem U — 4 offuerit Br! Br’ Bx' 
Ch Corp H?®, obstiterit P? — 6 allectusyue Br?, captusque Barc, irretitusque H?, affectusque Br’; cantuque 
deceptus A — 7 latronem civ. H® — d. pernoctantium P* — 9 consocii et socii ebenso häufig — 11 utitur P' P? 
— penam Corp H? — lucrabitur P! W*, patitur H? — 13 bene disposita Barc —- 14 amatoriosus Ms, amatoribus 
Lz, amoris RB, amenus H®, sonorus M! — 15 Et div. fehlt M!RV W* — 16 producitur Lab. C' Cpt CtrH’M: W? — 
19 inornate H?, incomposite Ms — quodque Br! H’KrM'Ms — cantabat Lab. — 19/20 s. per diem H’Ms — 
22 mortem hominis (homini L!) Br! Br? Br'Ch Kr M’P' P?T W°?; s. d. mortem bubonis hominibus nunciat Barc; 
vox bubonis omen ann. C! — denuntiat T, pronuntiat H®, annuntiabat W® — 30 tr. in talem locum 
Lab. Barc — tendebat Barc KIP* W? detenderat Br’P® — capiendis P® — lasciviantem gleich häufig; 
latitantem T — 31 factus fisco clobi (nur hier) ten. Br?; fisco huius mulierculae ten. Kr — vicio B, nisu Bx', 
visu P°; visco iuste decipiaris et ten. Br?’ 


N:o 4. . 


Google 


20 


25 


vil. Exem- 

plum de cle- 

rico domum 
potatorum 
intrante. 


VI. Exem- 
plum de voce 
bubonis. 


IX. Exem- 
plum de vin- 
demiatore. 


10 


15 


20 


Dixit quidam discipulus magistro suo: Legi in libris philosophorum quibus praecipiunt 
ut ab ingenio feminae perversae custodiat se homo. Et Salomon in proverbiis hoc idem admo- 
net. Sed tu si super ingenio illius sive de fabulis sive de proverbiis aliquid memoriter tenes, 
vellem renarrando me instrueres. Magister: Faciam, inquit, tui causa libenter. Sed vereor 
ne si qui nostra simplici animo legentes carmina quae de mulierum artibus ad earum correp- 
tionem et tuam et aliorum instructionem scripsimus viderint, videlicet quomodo quaedam 
earum nescientibus viris suos advocent atnasios et‘complectentes deosculentur advocatos et 
quae illarum expetat lascivia in ipsis expleant, earum nequitiam in nos redundare credant. 
Discipulus: Ne timeas hoc, magister, quia Salomon in libro proverbiorum et multi sapientes 
pravos earum corrigendo mores talia scripserunt nec culpam sed laudem inde promeruerunt. 
Tu similiter de illis scribens ad nostram utilitatem, non vituperium sed coronam promereberis. 
Et ob hoc rogata sine cunctatione demonstra. Tunc magister: 

errexit quidam ut vindemiaret vineam. Quod uxor illius videns intellexit illum circa 
P vineam diutius moraturum et misso nuntio convocat amicum convivium«ue parat. Accidit 
autem ut dominus ramo vineae in oculo percussus domnum cito rediret nihil de oculo per- 
cusso videns; veniensque ad portam suae domus hostium pulsavit. Quod uxor intelligens 
nimium turbata convocatum amicum abscondit seorsum et domino suo hostium postea aperire 
cucurrit. Qui intrans et graviter pro oculo tristis et dolens iussit cameram parari et lectlım 
sterni, ut posset quiescere Timuit uxor ne intrans cameram amicum latitantem videret. 
Dixit ei: Quid tantum properas ad lectum? Dice mihi quid tibi sit prius! Narravitque ei 
totum ut acciderat. Permitte, inquit illa, karissime domine, ut oculum sanum medicinali arte 
confirmem et carmine, ne ita eveniat de sano ut mihi evenit de iam percusso, quia dampnum 
tuum commune est nobis. Apponensque os suum ad oculum sanum tantum fovit quousque 
amicus a loco ubi absconditus erat viro nesciente discessit. Tandemque se erigens: Modo, 
inquit, Karissime vir, sum secura ne simile de hoc oculo eveniat, quale de altero evenit. Iam 
potes, si placet, ad lectum descendere. — Tunc discipulus ait magistro: Bene me instru- 
xisti, et quod de illarum artibus retulisti siticuloso et desideranti animo commendavi; nec quod 
inde scio pro divitiis Arabum commutare volo. Sed si placet progredere, et quod transferre 
in actum publicae administrationis futurorum valeamus edissere! — Faciam, inquit magister: 


ee u u 


4 instr. sive de fabulis sive de proverbiis L'T — 5/6 auch correctionem — 6 quaedam nur Barc Ch 
— 8 expectat BFC’H?L'M!PPTUW', expetit Barc C' Kl, expedit M® — 10 scribendo Kl — 11/12 ad 
nostram .. ob hoc fehlt Lab. — 11 sed laudem prom. Ch; sed laudem et coronam inde prom. M! -— 12 Et 
obrogatus Kl — sine tractatione W? — Mag. Audi ergo quia confortasti me. Perrexit P? — 13 Perr. qu. 
vindemiare Lab. — 14 vindemiam H®? — convocat am. ad coitum thorumque parat Bare — 15 ramo vitis Ch 
— 16 puls. et clamavit P® — ux. audiens H’* — 17 seorsum lecti eius Corp; retrorsum Kr — aper. cura- 
vit T — 18 cam. aperire Br' Ms, aperiri W?; thalamum parare Poit; et stratum st. M®P! — 19 sternere Br? Bx' C' 
PoitT — requiescere Lz — 21 ubi acc. RB — 22 confirmem et curem ne Kl — ut tibi (tibi modo YV) 
Br! Ch Corp Kr L' M! W'; quod mihi et tibi evenit Kl — 23 tamdiu forvit Lab. und sonst — 24 recessit H?P® 
— 25 sis securus Lab. Barc; esto securus H® — similiter.... . qualiter Lab. Barc — 26 ascendere Barc 
Be? M! W°; si potes ascendas lectum W? — 27 de ill. ingeniis vel astuciis V — ret. saturior desid. an. Barc; 
ret. ita curioso et des. an. M!W'! — desiderioso T *- commendatur Lab. — 28 Et si pl. Lab. — 29 in altum 
Lab. Ms (und sonst) — futurae V 


Tom. XXXVIIL 


Google 


15 


ictum est de quodam qui peregre proficiscens commisit uxorem suam suae socrui. Uxor 
D autem sua alium quendam adamavit et matri hoc indicavit. Quae commota pro filia 
favit amori et convocans procum eundem coepit cum illo et filia epulari. Epulantibus illis 
supervenit maritus et hostium pulsavit. Et consurgens mulier procum abscondit et hostium 


postea domino aperuit. Qui postquam intravit, ut lectus sibi pararetur praecepit; nam qui- 5 


escere volebat quia lassus erat. Turbata mulier dubitavit quid faceret. Quod videns mater: 
Ne festines, inquit, filia, lectum parare, donec monstremus marito tuo lintheum .quod fecimus. 
Et extrahens lintheum: vetula quantum potuit unum cornu illius sustulit et alterum filiae 
sublevandum dedit. Sicque lintheo extenso delusus est maritus, quousque qui latuerat egre- 
deretur amicus. Tunc ait mulier fillae suae: Extende lintheum super lectum mariti tui, quia 
manibus tuis et meis est contextum. Cui maritus: Et tu, domina, scis tale lintheum parare? 
Et illa: O fili, multa huiusmodi paravi. — Ad haec disceipulus: Mirabile quid audivi; sed vellem 
ut amplius me instrueres, quia quanto plus ingenium illarum attendo, tanto magis ad mei 
custodiam exacuor. Respondit magister: Adhuc tertium tibi dicam, et sic tibi ad instructionern 
exempla nostra sufficient. Discipulus: Ut placet. | 
elatum est, inquit, iterum quod quidam profieiscens peregre commisit coniugem suaım socrui 
suae servandam. ‚Uxor autem clam iuvenem quendam amavit, quod suae matri protinus 
indicavit. Illa vero amori consensit paratoque convivio ascivit iuvenem. Quibus epulan- 
tibus dominus veniens ianuam puülsavit. Surrexit itaque uxor et dimisit maritum intrare, 
Sed mater cum amasio filiae remanens, quia locus ubi absconderetur non erat, quid faceret 
prius dubitavit. Sed dum filia sua hostium aperiret marito, arripuit vetula nudum gladium 
et commisit amasio iussitque ut ante hostium in introitu mariti fillae suae stricto gladio 
staret, et si aliquid ei maritus loqueretur, nihil responderet. Fecit ut iusserat. Hostioque 
aperto ut illum maritus sic stare vidit, substitit et: Quis, inquit, tu es? Quo non respondente, 
cum primum obstupuisset, tunc magis extimuit. Respondit intus vetula: Care gener, tace, ne 
aliquis te audiat! Ad haec ille magis mirans: Quid hoc est, inquit, cara domina? Tunc 
mulier: ‘Bone fili, venerant huc tres persequentes istum, et nos aperto hostio hunc cum 
suo gladio intrare permisimus, donec discederent qui illum interficere volebant. Qui nunc 
timens te aliquem ex illis esse stupefactus nihil tibi respondit. Et ait maritus: Bene habeas, 
domina, yuae hoc modo hunc liberasti a morte. Et introiens advocavit amasium uxoris suae 


1 de quodam Arabe W°; de qu. peregrino Ch — 2/3 Quae consensit amori P? — 3 procum fehlt Lab. 
Barce — 4 surgens AH’KIRW?® — procul absc. amicum (amasium P!)W® — abstulit BE M!MsTW!: — 
5 petivit Kr, iussit L'Ms — 6 Turb. m. timuit quid fac. et dixit: Non festines, carissime domine. Quod vid. 
m. H’ — 8 lintheolum Bx!, lintheamen Ch; linteamina quae fec. H® — 9 lat. in angulo camerae Br? — 
ll compositum et contextum est Lab. Barc — 12 praeparavi Lab. — Mir. est (valde Br?) quod aud. UW’ — 
13 ut fehlt Lab. Ctr Ms Poit — 14 exerceor H? W®, doceor W* — 15 verba nostra Ch; verba mea P! — sufficiant 
gleich häufig — 16 Romam prof. H® — 17 Lab. kürzt: Uxor autem introduxit amatum iuvenem. Quibus 
epulantibus; Uxor autem iuvenem admisit Barce — 18 indidit Ch Cpt E’ Ms P?P°PoitR, prodidit M! — am. 
concessit H?P! — accersivit Bx*, mandavit Ms, vocavit Br? — 19 permisit M! W' —- 22 in fehlt Br’ H’KIMs 
Poit; advenienti marito astaret P? — 25 timuit H’IMs V, obstupuit Br?C?Ch — 27 Vetula: Bone gener Barc 
— duo pers. Corp; tres viri pers. H?; tres personae sequentes Br? — 30 quia hoc m. H® Ms W' 


N:o 4. 


Google 


vn 


0 


15 


» 


0 


X. Exemplum 
de lintheo. 


XI, Exemplum 
de gladio. 


XII. a). Exem- 

plum de rege 

et fabulatore 
suo. 


b). De rustico. 


- 


or 


10 


15 


20 


25 


16 


et secum sedere fecit. Sieque duleibus alloquiis delinitum circa noctem exire dimisit. — 
Discipulus: Miranda dixisti; sed nunc magis illarum praesumptuosam admiror audaciam. 
Volo tamen ut adhuc mihi de earum ingeniis si non fuerit grave dicas. Quanto enim magis 
dixeris, tanto maiora promereberis. Ad quem magister: Nonne tibi sufficiunt ista? Tria tibi 
narravi, et tu nondum desinis instigare? Discipulus: Tria dicendo nimium auges recitando 


'numerum, sed pauca sonuerunt verba. Dic ergo unum quod longa verbositate meas repleat 


aures, et sic mihi sufficiet. Magister: Cave ne contingat inter nos quod inter regem et suum 
accidit, fabulatorem. Discipulus: Quid, care magister, quid tandem accidit? Magister: 

Rex quidam suum habuit fabulatorem, qui singulis noctibus quinque sibi narrare 
fahulas consueverat. Contigit tandem quod rex curis quibusdam sollicitus minime posset dor- 
mire pluresque solito quaesivit audire fabulas. Ille autem tres super hoc enarravit, sed 
parvas. Quaesivit rex etiam plures. Ille vero nullatenus voluit; dixerat enim, sicut iam 
visum fuerat sibi, multas. Ad haec rex: Plurimas iam narrasti, sed brevissimas. Vellem vero 
aliquam te narrare quae multis producatur verbis, et sic te dormire permittam. Concessit 
fabulator et sic incepit: | 

rat quidam rusticus qui mille solidos habuit. Hic autem in negotiatißnem proficiscens 
FE comparauit bis mille oves, singulas senis denariis. Aceidit eo redeunte quod magna 
inundatio aquarum succresceret. Qui cum neque per pontem neque per vadum transire 
posset, abiit sollieitus quaerens quo cum ovibus suis transvehi posset. Invenit tandem exi- 
guam naviculam quae nisi duas oves una cum rustico ferre non valebat. Sed tandem ne- 
cessitate coactus duas oves imponens aquam transiit. — His dietis fabulator obdormivit. 
Rex siquidem illum exeitans ut fabulam quam inceperat finiret commonuit. Fabulator ad 
haec: Fluctus ille magnus est, navicula autem minima et grex ovium innumerabilis: per- 
mitte ergo supradietum rusticum suas transferre oves, et quam incepi fabulam ad finem per- 
ducam. — Fabulator etenim hoc modo regem longas audire fabulas gestientem pacificavit. 
Quodsi amplius me praedictis etiam subtexere alia compuleris, iam dieti praesidio exempli 
me deliberare conabor. Discipulus: Dictum est in antiquis proverbiis quod non eadem com- 
punctione dolet qui pro muneribus lacrimatur et qui sui dolore corporis gravatur. Neque 
regem adeo dilexit fabulator, sicut et tu me diligis. Voluit enim fabulis suis eum aliquantum 


1 Sicque dulciter tenens eum tota nocte et alloquens de mane permisit eum abire H® — c. noctem 
mediam V — 2 Mira protulisti P? — 3 tibi grave Barc — Quantum die meisten Hss, Quanto Barc Ch W: W° 
— 4 mereberis Lab. — 5 nondum satiaris Ms — investigare H? Poit W°, instare Barc — 7 sufficiat Br? C! C* 
ChKrMsT — 9 confabulatorem Ch Corp M! W! — quinas W?, tres H® — 10 solliceitatus Lz — dormitare R 
— 13 yisım f. s. satis Be? — Vellem nunc al. H® — 14 aliquam rem Lab. — enarrare AMs W* — quae 
v. pluribus procedatur W® — 16 in neg. (auch in negotiatione) fehlt Lab. — 17 c. mille oves M! Ms; mille 
pecudes H® -- XII-denar. AH? — 17/18 quod eo red. ex magna inundatione aqua sucer. M!; succederet Bx! H?, 
succreverat W® — 19 quemodo €! L! U— cum omnibus ov. V — 20 quae ... valebat fehli Lab. — cum nauta H?; 
quae amplius quam duas oves cum ductore non continebat P?, dahinter: Quo tacente rex ait: Cur non diecis 
amplius®? Cui fabulator: Illa nav. parva erat, duas tantum continens oves cum ductore et ideo oportet nos 
expectare donec transeat cum ovibus. Quibus expectantibus irrepsit sompnus regi et obdormivit et nos cum 
eo requiescamus in pace-amen. Hijs dietis fab. obdormivit — 22 R. quidem KIM! — 23 fluvius Br?Ch H®, 
alveus Bx! — 26 alias et alias contexere M' W'! — ex subsidio Br’ —- 27 liberare AChH? — 28 sui cordis 
dolore H* — 29 aliquando Bare Br' C' C?CorpH’KrT — 


Tom. XXXVIll 


Google 


17 


seducere, tu vero me discipulum minime. Unde precor ne iam promotam narrationem modo 
velis subducere; sed praelibata mulierum ingenia diligenter pande. Magister: 

ietum est quod quidam nobilis progenie habebat: uxorem castam nimium et formosam. 
D Contigit forte quod orationis studio Romam vellet adire, sed alium custodem uxori 
suae nisi semetipsam noluit deputare, illius castis moribus satis confisus et probitatis honore. 
Hic autem parato comitatu abiit. Uxor vero caste,vivendo et in omnibus prudenter agens 
remansit. Accidit tandem quod necessitate compulsa a domo sua propria suam conventura 
vicinam egrederetur. Quae peracto negotio ad propria remeavit. Quam iuvenis aspectam 
ardenti amore diligere coepit et plurimos ad eam direxit nuntios, cupiens ab illa qua tantum 
ardebat amari. Quibus contemptis eum penitus sprevit. IJuvenis cum se sic contemptum 
sentiret, dolens adeo efficittur ut nimio infirmitatis onere gravaretur. Saepius tamen illuc 
ibat quo dominanm egressam viderat, desiderans eam convenire, sed nequaquam praevaluit 
efficere. Cui prae dolore lacrimanti fit obvia anus religionis habitu decorata, quaerens quae- 
nam esset causa yuae eum sic dolore compelleret. Sed iuvenis quae in sua versabantur 
conscientia minime detegere volebat. Ad quem anus: Quanto quis infirmitatem suam medico 
revelare distulerit, tanto graviori morbo attritus fuerit. Quo audito narravit ei ex ordine quae 
sibi acciderant et suum propalavit secretum. Cui anus: De his quae iam dixisti Dei auxilio 
remedium inveniam. Et eo relicto ad propria remeavit. Et caniculam quam apud se habebat 
duobus diebus jeiunare coegit et die tertio panem sinapi confectum ieiunanti largita est. Quae 
dum gustaret, prae amaritudine oculi eius lacrimari coeperunt. Post haec vero anus illa 
ad domum pudicae feminae perrexit quam iuvenis praedictus adeo adamavit. Quae hono- 
rifice pro magna religionis specie ab ea suscepta est. Hanc autem sua sequebatur canicula. 
Cumque vidisset mulier illa caniculam lacrimantem, quaesivit quid haberet et quare lacrima- 
retur. Anus ad haec: Cara amica, ne quaeras quid sit, quia adeo magnus dolor est quod 
nequeo dicere. Mulier vero magis instigabat ut diceret. Cui anus: Haec quam conspicis cani- 
cula mea erat filia, casta nimis ac decora.. Quam iuvenis adamavit quidam; sed adeo casta 
erat ut eum omnino sperneret et eius amorem respueret. Unde dolens adeo efficitur ut magna 


1 subducere Bx'; decipere CChR — 1/2 tu vero.... subducere fehlt Lab» (Augensprung) -— para- 
tam Ms, promptam T — 2 diligenter fehlt Lab. -— 3 habebat Corp M!, sonst haberet — nimis Ctr M! P® — 4 Baldac 
vellet adire Be? — 6 Hic...abiit fehlt Lab. — commeatu gleich häufig; conventu Bx! — paratus 'eum 
comitina Br’ — 7 permansit H® — aditura Bx', consecutura P' — 8 ad propriam domum Corp — iuv. quidam 
Bx! W2 — 9 secretos dir. n. H® — cup. coniungere se illi Br? — 9/10 quam t. ard. M*P®; pro qua t. ard Bx?; 
quantum ardebat Br’Ch E’P*Poit; de qua t. ard. Kl; propter quam t. ard M!W'; pro qua tanto ard. 
amore Br’; quam tantum amabat Bx'C’H’P'RV —. quam t. amabat aliquod consilium extorquere Bx! — 
11 videret E?M! W'; videret sive sentiret Br? — 12 ingressam V — invenire Corp — valuit Lab., potuit Barc E' 
— 13 prae pudore Corp — 14 dolere Br’ChH’Kr M! — quid... versabatur Lab.; qui... versabatur Br’ C”P'; 
versaretur Lz, conversaretur Br? — 15 Quanto plus C? — 16 erit C!C?CorpMsV; fiet A — 18 quaeram et 
inv. M!; invenies Kl — 18 catulam H? — 19 iei. fecit M' Ms W'! — infectum Br? — 20 dum gustasset M! W', 
egrotasset A, comederet H? — pro amar. Lab. Corp M’Ms; pro acuitate sinapis H? — 20/21 Anus vero cito 
surgens vadit ad domum mulieris Bx! — 22 pro magnea religionis habitu H’ — recepta E® — Hanc 
etiam Bg'KlI — 23 illam can. Bg'KIMs U — 24 Cara domina H’V — quia tantus dolor inest mihi H? — 
25 instabat Lab. Barc; magis magisque instabat Lz — 27 ut oculo sperneret Ms; ut eum et .morem eius o. 
despiceret M! — Unde iuvenis dolens adeo est infirmatus quod vitam suam finivit H? 


N:0 4. : 3 


Google 


XII. Exem- 
plum de ca- 


: nicula lacri- 


10 


7 


5 


25 


mante. 


XIV. Exem- 
plum de 
puteo. 


>) 


20 


25 


18 


aegritudine stringeretur: pro qua culpa miserabiliter haec supradicta nata mea in caniculam 
mutata est. His dictis prae nimio dolore erupit in lacrimas anus illa. Ad haec femina: 
Quid ego, cara domina, similis peccati conscia, quid, inquam, factura sum? Me etenim 
dilexit iuvenis quidam, sed castitatis amore eum contempsi, et simili modo ei contigit. Cui 
anus: Laudo tibi, cara amica, ut quam citius poteris huius miserearis et quod quaerit 
facias, ne et tu simili modo in canem muteris. Si enim scirem inter iuvenem praedictum et 
fiiiam meam amorem, nunqguam mea mutaretur filia. Cui ait mulier casta: Obseero ut con- 
silium huius rei utile dicas, ne propria forma privata efficiar canicula. Anus: Libenter pro 
Dei amore et animae remedio meae et quia miseret me tui, hunc supradictum iuvenem 
quaeram, et si quo inveniri poterit, ad te reducam. Cui gratias egit mulier. Et sie anus‘ 
artificiosa dictis fidem praebuit, et quem promisit reduxit iuvenem et sic e0s associavit. — 
Discipulus ait magistro: Nunquam audivi tam mirabile quid, et hoc puto fieri arte diaboli. 
Magister: Ne dubites! Discipulus: Spero quod si quis homo tam sapiens erit ut semper timeat 
se posse decipi arte mulieris, forsitan se ab illius ingenio custodire valebit. Magister: Audivi 
de quodam homine qui multum laboravit ut suam custodiret uxorem, sed nihil profuit. 
Disceipulus: Magister, dic mihi quid fecit, ut melius sciam si quam duxero illam custodlire. 
Magister: 

uidam iuvenis fuit, qui totam intentionem suam et totum sensum suun et adhuc totum 
6) tempus suum ad hoc misit ut sciret omnimodam artem mulieris, et hoc facto voluit 
ducere uxorem. Sed primitus perrexit quaerere consilium et sapientiorem illius regionis adiit 
hominem et qualiter custodire posset quam ducere volebat Quaesivit uxorem. Sapiens vero 
hoc audiens, dedit sibi consilium quod 6onstrueret domum altis parietibus lapideis poneretque 
intus mulierem daretque sibi satis ad comedendum et non superflua indumenta faceretque ita 
domum quod non esset in ea nisi solum hostium solaque fenestra per quam videret, et tali 
altitudine et tali compositione per quam nemo posset intrare vel exire. IJuvenis vero audito 
consilio sapientis, sicuti ei iusserat egit. Mane vero quando iuvenis de domo exibat, hostium 
domus firmabat, et similiter quando intrabat; quando auteın dormiebat, sub capite suo claves 


1 filla mea Lab. — 3 simile enim peccatum habeo in conscientia mea Br?; similis peccati conscientia 
est mihi H® — futura sum M! W' — 4 diligit Br! — cast. studio Ch — et simili modo aegrotare corpit H? 
— 5 Suadeo tibi Br’ Lz; Consulo tibi ut sollicite amore fungas eumque diutius non sinas periclitari, ne 
tandem tibi contingat sicut et huic filiae meae contigit. Si enim scivissem fillam meam a praetaxato 
iuvene adamatam fuisse, nequaquam tam ignominiose transmutaretur I — 6 scivrissem Bx'H’KIP'ıP U — 
‘ mutata esset H’KIP! PP U — 9 misereor tui Lab. Barc H’Ms — 10 si quo invenire potero Lab. U — addu- 
cam Ctr M' — 10/11 Et sic verbis anus artificiose dictis fidem illa miserrima praebuit H® — 11 adduxit Bx! — 
eosque copulavit Be? — 12 aud. tale quid. hoc vero puto Bx'!; tam mir. quia et hoc puto Br'!; tam mir. 
quod et puto die meisten Hss. — arte diabolica H‘ P! W? — esse factum Br?; fuisse factum H?®; fore factum W?; 
Mira audio et hoc diabolico instinctu fieri non dubito I — 13 Spero quidem (siquidem Br?) quod M! — 14 ab illis 
ingenios se cust. val. H’ — 15 nihil profecit ei C' — 20 prius Cpm M?, primo W? — 22 aedificaret Bx'! — constr. 
alt. par. turrem P® — 23 ad manducandum Br! C?Kr Poit — vestimenta ChR — 25 et tali compos. Br' Br’ 
Bx'ChCtrE’KrMsT, fehlt sonst — 26 eum iuss. KrTU; ei iussum fuerat M' W' 


Tom. XXXVIL 


Google 


19 


domus abscondebat. Hoc autem longo tempore egit. Quadam vero die dumm iuvenis ad forum 
iret, mulier sua, ut erat solita facere, ascendit fenestram et euntes et regredientes intente 
aspexit. Haec una die cum ad fenestram staret, vidit quendam iuvenem formosum corpore 
atque facie. Quo viso statim illius amore succensa fuit. Mulier haec amore iuvenis succensa 
et ut supradictum est custodita coepit cogitare quo modo et qua arte posset loqui cum adamato 
juvene. At ipsa plena ingenio ac dolositatis arte cogitavit quod claves domini sui furaretur 
dum dormiret. Et ita egit. Haec vero assueta erat dominum suum unaquaque nocte vino 
inebriare, ut securius ad amicum suum posset exire et suam voluntatem explere. Dominus 
vero illius philosophicis iam edoctus monitis sine dolo nullos esse muliebres actus coepit exco- 
gitare quid sua coniunx strueret frequenti et cotidiana potatione. Quod ut sub oculo poneret, 
se finxit ebrium esse. Cuius rei mulier inscia de lecto nocte consurgens perrexit ad hostium 
domus et aperto hostio exivit ad amicum. Vir autem suus in silentio noctis suaviter con- 
surgens venit ad hostium et apertum clausit et firmavit et fenestram ascendit stetitque ibi 
donec in camisia sua mulierem suam nudam revertentem vidit. Quae domum rediens hostium 
clausum invenit; unde animo multum condoluit et tamen ‚hostium pulsavit. Vir mulierem 
suam audiens et videns ac si nesciret interrogavit quis esset. At ipsa culpae veniam petens 
et nunquam amplius se hoc facturam promittens nihil profecit. Sed vir iratus ait quod eam 
intrare non permitteret, sed esse'’suum suis parentibus ostenderet. At ipsa magis ac magis 
clamans dixit quod nisi hostium domus recluderet, in puteum qui iuxta domum erat saliret 
et ita vitam finiret, sicque de morte sua amicis et propinquis rationem reddere deceret. 
Spretis minis dominus suae mulieris intrare non permisit. Mulier vero plena arte et calli- 
ditate sumpsit lapidem, quem proiecit in puteum hac intentione ut vir suus audito sonitu 
lapidis in puteum ruentis putaret sese in puteum cecidisse. Et hoc peracto mulier post 
puteum se abscondit. Vir simplex atque insipiens audito sonitu lapidis in puteum ruentis 
mox et absque mora de domo egrediens celeri cursu ad puteum venit, putans verum esse 


1 ponebat Br’ Bx' M?, reponebat A — 2 et egredientes Be? H* V, redeuntes die meisten Hss, venientes 
Barc — inde für intente Corp, attente W? — 3 respexit U — iuv. vultu facieque decorum Cpm; iuv. statura, 
forma et facie praeclara venustum W? — 4 Mulier... succ. fehlt Lab. Barc H’P'! — 5 vel qua a. Be’C’Cpm — 
6 pl. nequam ing. Cpm — 6/7 fur. domino inebriato Cpm — 7 Assueta namque erat Cpm — singulis noctibus Kl 
— 8 eo securius Kr; secura Cpm H’ M! W' — 8 voluptatem Barc Ctr TU (v. implere) — 9 mon. sciens sine d. H?; 
nullos mul. a. esse reminiscens Kl — 10 fr. et diuturna pot. Cpm — potione P! — falsch sub occulto Lab. C! (? — 
10/11 pot. Qui potum caute spargens finxit se ebrium esse H® — 11 plus solito se ebrium finxit Cpm — 11/12 inscia 
nocte media surgens clavibus de more furatis ostium aperuit et amicum convenit Cpm — 12 ex. ad am. more 
solito H? — 13 clausit, clausum firm. Kl — 14 nudam fehlt oft; donec uxorem seminudam in sola camisia rev. 
vidit Cpm — 14/15 Augensprung der meisten Schreiber hinter hostium, auch Lab. Vollständig sind Br' Br’ Bg? Bx’ 
Ch Ctr EH’Kr L’M' Mg Ms TUVW' — 16/17 eigentümlich Bg' Kl: Ipsa vero ut facinus coopertum scivit pro culpa 
veniam petens neque ampl. — 17 se simile quid facturam P! — Vir iratus iuravit quod H®? — 18 perm. prius- 
quam actus suos par. suis ost. Bg! Kl — 19 oft h. d. aperiret — 19/20 se proiiceret H*; se praecipitaret ut sic vitam 
fin. Bg!'Kl — 20 rat. redderet Lab. BarcCh U; reddere deberet CpmCtrVR; redd. doceret C'C*L!; redd. 
cogeretur Bg' Kl; redd. oporteret H?I P*; ipsum reddere oportere M!W' — 22 sustulit lap. C?; s. lapidem 
magnum et pr. Ms U; assumpto lapide magno H? — 23 cadentis Bx! E® — ipsam Be?Cpm, illam Bg' Bx' Ms P*°; 
eam in put. se demisisse H’ — 24 lapidis ictu Br! — 25 et absque mora fehlt Lab. — 25 put. pro vero 
quod Bx!; put. verum e. quod mulier ceciderit Bg'! Kl; put. quod v. esset mul. in puteum cecidisse Br’; put. 
v. exse uxorem in put. se deiecisse H? 


N:o 4. 


Google 


[oo 


0 


3 


5 


XV. Exem- 
plum de de- 
cem cofris. 


ur 


10 


15 


20 


20 


quod mulierem audisset cecidisse. Mulier vero videns hostium domus apertum et non oblita 
suae artis domuın intravit firmatoque hostio ascendit fenestram. Ille autem videns se esse 
deceptum inquit: O mulier fallax et plena arte diaboli, permitte me intrare et quicquid mihi 
forisfecisti me condonaturum tibi crede! At illa eum increpans introitumque domus omnimodo 
facto atque sacramento denegans ait: O seductor, tuum esse atyue tuum facinus parentibus 
tuis ostendam, quia unaquaque nocte es solitus ita furtim a me exire et meretrices ‘adire. 
Et ita egit. Parentes vero haec audientes atque verum esse existimantes increpaverunt eum. 
Et ita mulier illa liberata arte sua flagitium quod meruerat in virum retrusit. Cui nihil 
profuit, immo obfuit mulierem custodisse: nam iste etiam accidit cumulus miseriae quod 
existimatione plurimorum quod patiebatur meruisse crederetur. Unde quidem bonis complu- 
ribus pulsus; dignitatibus exutus, existimatione foedatus ob uxoris maliloquium incestitatis 
tulit supplicium. 

Discipulus: Nemo est qui se a mulieris ingenio custodire possit, nisi quem Deus custo- 
dierit, et haec talis narratio, ne ducam uxorem, est magna dehortatio. Magister: Non debes 
credere omnes mulieres esse tales, quoniam magna castitas atque magna bonitas in multis 
reperitur mulieribus, et scias in bona muliere bonam societatem reperiri posse, bonaque mulier 
fidelis custos est et bona domus. Salomon in fine libri proverbiorum suorum composuit 
viginti duos versus de laude atque bonitate mulieris bonae. Discipulus ad haec: Bene me 
confortasti! Sed audisti tamen aliquam mulierem «uae sui sensus ingenium niteretur mittere 
in bonum? Magister ait: Audivi. Discipulus: Refer mihi de illa, quia videtur mihi res nova! 
Magister: 

ietum fuit mihi quod quidam Hyspanus perrexit Mech, et dum ibat pervenit in Aegyp- 
D tum. Qui deserta terrae intrare volens et transire cogitavit quod pecuniam suam in 
Aegypto dimitteret. Et antequam dimittere voluisset, interrogavit si aliquis fidelis homo esset 
in illa regione cui posset pecuniam suam committere. Et ostenderunt ei antiquum hominem 
nominatum probitate fidelitatis. Cui de suo mille talenta commisit. Deinde perrexit factoque 
itinere ad illum rediit cui pecuniam commisit, et quod commiserat ab eo quaesivit. At ille 


1/3 eigentümlich Bg' Kl: Mulier autem abscondita ut ost. ap. vidit non obl. s. a. domum intravit, 
ostium apertum clausit, clausum firmavit, illo firmato fen. ascendit; sed vir cernens se esse dec. — 2 suae ne- 
quitiae Cpm — 3 plena nequam arte Cpm — 4 forefec. Ch Corp Utr P® P® Poit, forfec. AH? — 5 häufige Korrup- 
telen: o. factoque sacr. die meisten Hess; o. facto sacr. Barc Ü? (omnino) Ch E’Ms; o. sanctoque sacr. L'; omniro 
factoque iuramento Br’; omnino et sacr. Lab.; omnino clauso cum sacr. V; omnimodo factura atque sacr. H®; 
omnino et actu et sacr. I — 6 par. tuis et meis H? — ost. quomodo singulis noctibus solitus es me dimissa 
mer. adire. Et sicut dixerat in crastinum opere complevit Bg! Kl — falsch sollicitus Lab. — 6 adire et me 
reclusam ob hıoc tenere H? — 8 retorsit Bg'C!C’ChH®RBRY, detrusit Lab. Barc, convertit P? — 9 i. multum 
obfuit U; sed multum obfuit Bg!' Kl — accedit M! — 10 bon. quam pluribus gleich häufig, quam plurimis’Ch P' P? 
— 11 incastitatis Br’ M' W'; incestus Lab. (Barc Br? Lz M!’M®P'), necessitatis C?ChIP*® —- 17 fid. custos est 
bonae (suae H?) domus V — fid. c. est et bona domui Kr — 18 de laude atque probitate Ms; de l. ac fide H?®; 
in laudem mul. bonae P! — 19 sui spiritus Br? Br? — 19/20 in bonum convertere ac mittere conaretuür W? — 
20 magna res Bx! Ütr; res nova et mira H?; bona res M! W' -— 22 perr. Mecam Br’; in longinquam terram Bx! 
— perv. in Aethiopjam U — 25 notum hom. Kl; amicum hom. W!; notum probitate et fidelitate P*; probi- 
tate fidelem V; fidelitate probum M' W! -—- 26 finitoque M! W'!, peractoque it. C? — requisivit C?Cpm Ctr Kr 


Tom. XXXVIl. 


Google 


21 


plenus nequitia illum nunquam antea se vidisse dicebat. Ille vero sic deceptus perrexit ad 
probos homines regionis illius, et quomodo tractavisset eum homo ille cui pecuniam commii- 
serat, eis retulit. Vicini vero illius de eo talia audientes credere noluerunt, sed nihil hoc esse 
dixerunt. Sed qui pecwniam perdiderat, unaquaque die ad domum illius qui retinebat iniuste 
pecunian, ibat blandisque precibus eum deprecabatur ut pecuniam redderet. Quod deceptor 
audiens increpavit eum dicens ne amplius tale quid de eo diceret vel ad eum veniret; quod 
si faceret, poenas ex merito subiret. Auditis minis illius qui eum deceperat tristis coepit 
redire. Et in redeundo obviavit cuidam vetulae pannis heremitalibus indutae. Haec autem 
baculo suo fragiles artus sustentabat et per viam lapides laudando Deum ne transeuntium 
pedes laederentur locabat. Quae videns hominem flentem — cognovit enim eum esse extraneum 
— commota pietate in angiportum vocavit et quid ei accidisset interrogavit. At ille ordine 
narravit. Femina vero auditis verbis illius hominis inquit: Amice, si vera sunt quae retu- 
listi, feram tibi inde auxilium. Et ille: Quomodo potes hoc facere, ancilla Dei? At illa inyuit: 
Adduc mihi hominem de terra.tua, cuius factis et dictis fidem habere possis. At ille adduxit. 
Deinde decepti socio praecepit decem cofros exterius pretiosis depictos coloribus atque ferro 
deargentato ligatos cum bonis serraturis emere et ad domum sui hospitis afferre. lapidibusque 


5 


[5 


comminutis implere. At ipse ita egit. Mulier vero ut vidit omnia illa quae praeceperat esse . 


parata ait: Nunc decem homines perquire, qui euntes ad domum illius hominis qui te decepit 
mecum et cum socio tuo deferant cofros, unus post alium venientes ordine longo; et quam 


cito primus venerit ad domum illius hominis qui te decepit et requiescet ibi, veni et interroga : 


pecuniam tuam! Et ego tantum confido in Deum quod reddita tibi tua pecunia erit. At 
ipse sicut vetula iusserat egit. Quae non oblita incepti quod praedixerat iter incepit. Et 
venit cum socio decepti ad domum deceptoris et inquit: Quidam homo de Hyspania mecum 
hospitatus fuit et vult Mech adire; quaeritque antea pecuniam suam quae est in decem cofris 
servandam alicui bono homini donec revertatur commendare. Precor itaque ut mei causa 
in aede tua illam custodias; et quia audivi et scio te bonum hominem esse et fidelem, nolo 
aliquem alium praeter te solum huius pecuniae commendationi adesse. Et dum ita loqueretur, 


l ille nequitiae filius W* — 2 bonos Br!, primos E? — 3/4 sed nihil esse testati sunt Be’ Cpm — 5 bl. 
verbis Bx'; bl. alloquiis precabatur W* — 6 ad eum rediret Be?Cpm — 6/7 quodsi non desisteret Br’ — 7 poe- 
nam Corp; poenas meriti praemio Bx' Ms W' (pretio Ctr M!T); poenas petiti pretii U; poenas permaximas Br’ 
— 9/10 statt lap. Deum laudando auch lap. levando Corp H®; lapides deinde levando M?U; Vermischung: per 
vias Jap. levando laudando Deum Br’ — ne transeurtis (transeunti Corp) pes laed. ChMsUÜ; ne transeun- 
tium pedes laederent A Be?Cpm M'P'! W?; ne transeuntes pedes laederent lapides removebat et locabat ut 
decebat P® — statt locabat auch levabat Br? P'; removeb:t PP W? — 10 cogitavit APoit — eum fore H’ — 
Il in angiporta Corp; in anguli portu Ms; magis prope P! — secrete quaesivit W® — 13 libenter aux. tibi feram W? 
— At iille: Verum est utique quom. ergo potes Be?Cpm — serva Dei Br’ Bx' CtrH’M' Ms W' — 14 compa- 
triotam tuum cuius W? — 15 cofinos Lab. H’P!, coffinos Lz, cophinos Br?IKl, cophros C!, scophros PP —. 
pretiosos H? W?, pretiose A — 16 falsch seris em. Lab. — deferre Bx' C?H“W'! — 17 impl. et serramine bono 
firmari H? — 19 defer. scrinios Lab.; cofinos sive scrineos P! — unum p.al. Br’ — 20 veni audacter Be'Cpm — 
21 Et ego promitto tibi in Domino quod Br?; Et ego tantum rideo quod Br’ — reddetur AMTW' MW — 
22 quod praeceperat Lab. — 23/24 hosp. mecum hac nocte! fuit H’ — 24 auream pec. Ch — 25 probo 
hom. Be’Cpm — ut Dei meique amore BeCpm — 26 scivi H’Kl — te hom. probum et fid. BeCpm — 
27 commendatorem Lab. P®, h. rei custodem (conscium I) esse IMs 


N:o 4. 


Google 


XVlI. Exem- 
plum de to- 
nellis olei. 


or 


10 


15 


20 


25 


22 


venit primus deferens cofrum, aliis a longe jiam apparentibus. Interim deceptus praeceptorum 
vetulae non oblitus post primum cofrum sicut ei praeceptum fuerat venit. Ile vero qui 
pecuniam celaverat, plenus nequitia ac mala arte, ut vidit hominem venientem cui pecu- 
niam celaverat, timens ne, si pecuniam requireret, alius qui adduceat suam pecuniam non 
committeret, contra eum ita dicendo perrexit: O amice, ubi fuisti eb ubi tantum diutinasti? 
Veni et accipe pecuniam tuam meae fidei jam diu commendatam, quoniam inveni et amodo 
taedet me custodire illam! At ille laetus atıue gaudens recepit pecuniam, gratias, agens. 
Vetula autem ut vidit hominem pecuniam habentem, surrexit atque inquit: Ibimus ego et 
socius meus contra cofros nostros et festinare praecipiemus. Tu vero expecta donec redea- 
mus et bene serva quod jam adduximus! Ille autem laetus animo quod acceperat servavit 
adventumque eorum — quod adhuc potest — exXpectavit. Et ita bono ingenio vetulae reddita 
fuit viro summa *pecuniae. 

Discipulus: Istud ınirum fuit ingenium atque utile nec puto quod aliquis philosophus 
subtilius cogitaret per (uod levius vir pecuniam suam recuperaret. Magister: Bene posset 
philosophus suo facere naturali ingenio et artificiali, secreta etiam naturae rimando, quod 
mulier solo .fecit naturali ingenio. Discipulus: Hoc bene credo. Sed si aliquid philosopho- 
rum huiusmodi reposuisti in cordis armariolo, largire mihi discipulo, et ego fideli memoriae 
commendabo, ut quandoque condiscipulis lacte philosophico educatis delicatissimum largiri 
possim alimentum. Magister: 

ontigit quod quidam homo habuit fillum, cui post mortem suanı nihil praeter domum 
C dimisit. Iste cum magno labore corpori suo vix etiam quae natura exigit suppeditabat, 
et tamen domum suam licet magna coactus inedia vendere nolebat. Habebat autem puer iste 
yuendam vieinum valde divitem, qui domum pueri emere cupiebat ut suam largiorem faceret. 
Puer autem nec prece nec pretio vendere volebat. Quod postquam dives ille comperit, quibus 
inzeniis et quibus artibus puero subtraheret domum cogitavit. At iuvenis secundum posse 
suum familiaritatem eius devitavit. Denique contristatus dives Ille causa domus et quod non 





1 patentibus Corp, parentibus Ms — 3 pec. negaverat A — 4 tremens ne Kl — 5 eum ita dic. prae- 
venit (antieipavit Ch) M'’; contra eum sic adulando perrexit Be?Cpm — ubi tam diu diutinasti C!V; tam 
diutinasti A; tamdiu ambulasti U; ubi fuisti, iterum: ubi diutinasti I; ubi tam diu moratus es P?; ubi tantum 
dimorasti H?, ubi tamdiu moram traxisti W? — 6 iam dudum Y W'! W°® — quam inv. Br’ Br’RUV W’°; quoniam 
senex sum et am. t. Ms — 7 Deo gr. agens Cpm Kl — 8 pec. suam habere Lab. — 9 et ferre festinabimus Be? Cpm 
— 11 potest expectare expectavit Be’; quem adhuc p. exp. Y W'; adv. eorum quem adhuc expectare potest 
praestolans M'; quod adhuc poterat P?; adv. eorum diu (illorum adhuc M?) exp. Br’; adv. eorum supervacue 
exp. Lz; adv. aliorum expectans H®; adv. eorum quod ad hoc portent (eorum quae adhuc portabantur P') 
exp. Br?; adv. eorum quae restabant adhuc exspectabat vel exspectavit Br?; adv. eorum qui adhuc retro 
erant expectavit Kl — 12 sua pecunia H> M! — 13 ingen. vetulae nec. M'R W' — 14/15 Bene phil. posset facere 
supernaturali ingenio secr. etiaım nat. rim. Br? — 15 Augensprung hinter ingenio ... Disc. Lab. — et artif. 
fehlt Br! Bx'ChKr M!MsR — 16 Hoc verbum cr. R; Hoc libenter cr. W! — si aliquem C!P! W? W°; si ali- 
quos P® — 17 auch armario — larg. modo disc. M!W! — 18 cum discipulis AC'ChM?Poit; ut quand. philo- 
sophus lacte ph. educatus aliis alim. H®’W® — 18 elargiri Kr — 20 domum unam H?’W? — 21 lab. diu 
noctuque se et familiam suam manutenebat et domum H® — 22 miseria M!, paupertate H?, necessitate Br? U 
— domum inediam vend. nol. Br? — 23 longiorem P? V — 25/26 pro posse suo Bx! KIP’ — 26 evitabat H?’M' 
— contr. est causa d. eo quod Ms 


L 


Tom. XXXVIIL 


Google 


23 


posset puerum decipere, quadam die venit ad puerum et inquit ei: O puer, accommoda mihi 
parvam tuae partem curiae pretio, quoniam in ea sub terra decem tonellos cum oleo custo- 
dire volo; et nihil tibi nocebunt et habebis inde aliquod sustentamentum vitae. Puer autem 
coactus necessitate concessit et dedit illi claves domus. Iuvenis vero interim more &olito 
liberis liberaliter serviens victum perquisivit. At dives homo acceptis clavibus curiam iu- 
venis suffodiens quinque tonellos plenos oleo ibi recondidit et quinque Jdimidios. Et hoc facto 
jiuvenem advocavit clavesque domus illi tribuens ait: O iuvenis, oleum meum tibi comınitto 
atque in tua custodia trado. Juvenis simplex putans omnes tonellos esse plenos in custodia 
recepit. At post longum tempus contigit quod in terra illa oleum carum fuit. Dives hoc 
videns puero inquit: O amice, veni et iuva me oleum meum effodere quod tuae jiam dudum 
mandavi custodiae, et laboris praemium accipies et tutelae. ITuvenis audita prece cum pretio 
diviti concessit, ut secundum posse suum eum ‚iuvaret.: Dives vero non oblitus fraudis suae 
nequissimae adduxit homines, ut oleum emerent. Quibus adductis terram aperuerunt et 
quinque plenos tonellos et quinque dimidios invenerunt. Perceptis talibus advocavit puerum 
ita diecendo: Amice, causa tuae custodiae amisi oleum: insuper quod tibi commisi, fraudu- 
lenter abstulisti. Quapropter -volo ut mea mihi restituas. His dietis eum accepit et vellet 
nollet ad iustitiam deduxit. lIustitia eum videns accusavit, sed iuvenis quid contra diceret 
nescivit, sed tamen indutias unius diei quaesWit. Quod iustitia, quia iustum erat, concessit. 
In civitate autem illa morabatur quidam philosophus, qui cognominabatur Auxilium Egen- 
tium, bonus homo atqu® religiosus. Juvenis autem audito bonitatis illius praeconio perrexit 
ad eum quaesivitque ab eo consilium dicens: Si vera sunt quae multis referentibus’ de te 
mihi dieta sunt, more domestico fer mihi auxilium, etenim iniuste accusor. Philosophus audita 
prece iuvenis interrogavit si iuste vel iniuste accusarent eum. luvenis vero quod iniuste 
accusaretur, firmavit sacramento. Audita rei sinceritate philosophus pietate commotus ait: 
Auxiliante Deo feram tibi auxilium; sed sieut a iustitia respectum usque in crastinam diem 
accepisti, quin eas ad placita dimittere noli, et ero ibi paratus succurrere tuae veritati atque 
eorum nocere falsitati. Iuvenis autem quod philosophus ei iusserat egit. Mane autem facto 
venit philosophus ad iustitiam. Quem postquam vidit iustitia, ut sapientem et philosophum 
vocavit vocatumque iuxta se sedere fecit. Inde iustitia vocavit accusantes et accusatum 
et praecepit ut suorum wecordarentur placitorum; et ita fecerunt. lllis vero sic coram astan- 


l dec. excogitavit fraudem et dolo concepto in animo venit ad p. H® — 2 portiunculam P? — 3 noce- 
bit Barc Br? H’KI1P° — sed hab. Br? C' M? — 4 auch iterum — 6 effodiens foveam fecit in qua quinque H? — 
et qu. semiplenos reposuit H® — 7 O puer tolle claves ol. W* — 10 audiens Ms W? — effuudere Bx!MsP* —- 
11 commendavi Br! Br? Poit U W? — utile für et tutelae Ms — 11/12 aud. voce cum pretio div. laetus favit W? 
— 14 semiplenos C?H®? — 16 restaures KIP® — cepit gleich häufig — 17 deduxit: Existens autem coram iudice 
puerum accusavit W® — 19 egenorum Lz, miserorum Br’ Poit W' (mis. et egentium P®P); consilium egen- 
tium Br'Kr — 20 bonit. et prudentiae W2 — 21 sibique pro Deo et misericordia consilium petiit exhiberi 
dicens W® — de tua bonitate ac misericordia W? — 23 more solito Be? P!; domestico amore W?; amore Dei H?, 
more domestico et amore Dei P® — 23 accusaret eum P'; accusaretur häufig; eum accusaverat W? — 
24 iuramento Br’ — veritate Lab. und sonst (verit. vel sincer. M! W'!) — 25 terminum usq. H'W? — 26 accep. 
cras ad plac. veni Ms; noli dim. quin coram iudice 'mane vadas W? — tibi tuaeque ver. Bx' Mg — 27 illius 


noc. f. H® — 29 accusantem Barc H’ Kl — 30 ut causam suam recordari deberent W?; ut suas proponerent 
rationes H?; praecepit seriem rei recordari P® 
N:o 4. 


Google 


0 


30 


XVil. Exem- 
plum de aureo 
serpente. 


or 


1 


o© 


20 


25 


30 


24 


tibus iustitia alt philosopho qund causas eorum audiret et inde iudicium faceret. Inde philo- 
sophus: Praecipe nunc, iustitia, clarum oleum de quinque tonellis plenis mensurari, et scias 
qunantum sit ibi celari olei; et similiter de quinyue dimidiis, et scias quantum clari olei ibi 
fuerit. Deinde spissum oleum de quinque plenis tonellis sit mensuratum, et scias quantum 
spissi olei fuerit ibi; et similiter de dimidiis quinque facias mensurari, et scias quantum 
spissi olei in eis sit. Et si tantum spissi olei inveneris in dimidiis tonellis quantum et in 
plenis, scias oleum fuisse furatum. Et si in dimidiis tonellis inveneris talem partem spissi- 
tudinis, qualem oleum clarum ibi existens exigit, quod quidem et in plenis tonellis invenire 
poteris, scias oleum non fuisse furatum. Justitia haec audiens confirmavit iudicium, factumque 
est ita. Et hoc modo iuvenis evasit, sensu philosophi. Finitis placitis iuvenis philosopho 


grates reddidit. Tunc philosophus ait illi: Nunquamne illud philosophi audisti: Non emas 


domum, antequam cognoscas vicinum? Ad haec iuvenis: Primum habuimus domum, ante- 
quam iuxta nos hospitaretur. Cui philosophus: Primurn vendas domum quam maneas juxta 
malun vicinum. — Discipulus: Tale iudicium apparet esse philosophi, et hoc est gratia Dei 
et merito vocatus est hoc nomine Auxilium Miserorum. — Tum discipulus: Etsi iam audita 
mente sedeant, ad audiendum plura animum incitant. Magister inquit: Libenter tibi dicam, 
et sic incepit: 

ictum fuit de quodam divite in civitatem eunte quod sacculum mille talentis plenum 
D deferret secum et insuper aureum serpentem oculos habentem iacinctinos in sacculo 
eodem. Quod totum simul amisit. Quidam vero pauper iter faciens illud invenit deditque 
uxori et quomodo invenisset retulit ei. Mulier hoc audiens ait: Quod Deus dedit, custodiamus! 
Alia die praeco per viam ita clamando perrexit: Qui talem censum invenit, reddat et absque 
aliquo forisfacto centum talenta inde habeat! Hoc audiens inventor census dixit uxori: 
Reddamus censum, et absque aliquo peccat6 centum talenta inde habebimus! Ad haec 
mulier: Si Deus voluisset eum censum habere, non amisisset. Quod Deus donavit, custo- 
diamus! Inventor census quod redderetur laboravit, at ipsa omnimodo denegavit Et tamen 
vellet nollet mulier, dominus reddidit et quod praeco promiserat expetiit. Dives autem plenus 
nequitiae ait: Adhuc alium serpentem mihi deesse sciatis. Hoc prava intentione dicebat, ut 
pauperi homini talenta non redderet promissa. Pauper vero se nihil amplius invenisse dicebat. 
At homines civitatis illius diviti faventes, pauperi derogantes et inexorabile “contra fortunam 
pauperis odium gerentes illum ad iustitiam detraxerunt. Pauper autem clamando, ut supra- 


l quod recte inter eos iudicaret H® — Gruppe Bg'E’KIMg: ait phil.: Causas eorum intellige ut 
(et E® Mg) inde veritatem (iudicium et veritatem E?’Mg) nobis exclares quoniam rectum iudicium inde audire 
cupio (quon. inde dubitamus Bg'E'Kl). Tunc philos. — 1/2 Demum phil. postquam accusationes audivit 
dixit V — 2 nunc fehlt C'L'LzM:; modo H? — 7 fuisse sublatum furtim P! — 9 f. subtractum P'!, esse 
fur. Br? M® — 10 Finita causa W® — 11 Numquidne Corp — 12 Prius h. Br? Corp H’U — 18 sacc. cum mille tal. Lab. 
— 20 i. f. invenit istum saccum et domum portans ostendit uxorique consuluit Br? — 22 Die autem 
sequenti E’KIP® — 22/23 u. 24 sine ullo ACChDP:RVY, sine alio CorpL'! — 24 habeamus Br! Br’ Kr M’ — 
26 elabor. Lab. und sonst — 26/27 Gruppe Bg' E’ Kl: Muliere tamen invita inventor censum reddidit; H?®: et red- 
didit uxore invita et nolente et totis viribus contra dicente — 28 nequitia häufig (Corp) — 3% Ergänze fidem 
vor derogantes? — 30/31 et inexorabilem fortunam pauperis odio habentes H® — 31 traxerunt Bx' KrL'MsU, 
duxerunt ACorpCh E’I Poit, deduxerunt V, adduxerunt C?KIP*®P®, provocaverunt Lab. — clamando fehlt 
Lab., dafür flendo L? 


Tom. XXXVILU. 


Google 


25 


dictum est, se nihil amplius invenisse iuravit. Sed dum sermo huiuscemodi pauperum divi- 


tumque per ora discurreret, ministris referentibus tandem percussit aures regis. Quod simul’ 


audivit, divitem et pauperem et pecuniam sibi praesentari praecepit. Adductis omnibus rex 
philosophum qui vocabatur Auxilium Miserorum cum aliis sapientibus ad se vocavit eisqyue 
accusatoris vocem et accusati audire et enodare praecepit. Phbilosophus hoc audiens com- 
motus pietate pauperem ad se vocavit et ait ei secrete: Dic mihi, frater, si huius hominis 
pecuniam habueris; quodsi non habueris, auxiliante Deo te liberare conabor. Ad haec pauper: 
Scit Deus quod reddidi quantum inveni! Inde philosophus ad regem: Si rectum inde iudicium 
vobis audire placuerit, dicam. Rex hoc audiens ut indicaret rogavit. Tunc philosophus regi: 
Iste homo dives bonus multum est et credibilis et veritatis magnum habet testimonium, et 
non est credibile eum aliquid interrogare quod non amisisset. Et ex alia parte credibile 
quidem mihi videtur quod iste pauper homo nihil amplius invenit quam quod reddidit, quia 
malus homo si esset, non quod reddidit redderet, immo totum celaret. Inde rex: Quid autem 
iudicas inde, philosophe? Philosophus: O rex, sume censum et da ex eo pauperi centum 
talenta, et quod remanserit serva donec veniat qui censum interroget, quia° non est hic, 
cuius iste census sit; et iste dives homo eat ad praeconem et faciat interrogare sacculum 
cum duobus serpentibus. Regi autem placuit hoc iudieium atque omnibus ibi circumstan- 
tibus. Dives vero qui sacculum perdiderat, hoc audiens inquit: Bone rex, dico tibi in veritate 
censum istum fuisse meum, sed quia volebam pauperi homini quod praeco promiserat auferre, 
dixi adhuc mihi alium serpentem deesse. Sed modo, rex, mei miserere et quod praeco 
promisit reddam pauperi. Rex inde suum tradidit censum diviti, dives autem pauperi, et ita 
philosophus sensu at«que ingenio pauperem liberavit. 
Discipulus: Apparet hoc esse ingenium philosophiae, et hoc exemplo non est mirum quod 
de duabus mulieribus Salomon iudicavit. 
Philosophus ait: Ne aggrediaris viam cum aliquo, nisi eum prius agnoveris! Si 
quisquam tibi ignotus se in via associaverit iterque tuum investigaverit, die te longius velle 
jre quam disposueris; et si detulerit lanceam, vade ad dexteram; si ensem, vade ad sinistram. 


1 dicebat Lab. Barc H? (dicebat et iuravit. Sed) — 2 perc. ora falsch Lab. C! P® (perc. ad ora); pervenit 
ad aures M® — 2/3 ut aud. Corp Mg; simul ut aud. Ms U— 4 Aux. egentium Be?P? — eigentümlich Gruppe 
Bg'E’KIMg: ad se vocavit etait: Volo ut ad discernendam veritatem inter istos mecum adsistatis (assistas Mg). 
Philos. autem ad se vocato paupere dixit: Verum (Veritatem Bg') mihi agnosce de pecunia inventa si super 
plus quod interrogo non (nihil E?) habueris. Quodsi non habueris deo auxiliante etc. (pec. inventa et si 
super plus quam interroget non habueris auxil-deo etc. Kl) — 5—7 Kürzung Lab.: commotus pietate pau- 
peris ait: Auxiliante Deo etc. — Oft Augensprung hinter habueris, auch fehlt meist ei secrete — 7 quam si 
non habueris H® — deliberare Br! — 8 redd. omnem quam inv. Corp; reddidi nullo cogente qu. inv. Be? — 
10—11 Kürzung Lab.: Iste homo dives bonus est multum et non est credibile — 11 amisit Corp. — 13/14 reddi- 
disset .. . celasset Bx! H’M! PP W® — 15 qui c. quaerat Lab., qui c. petat H?— 16 oft saccellum (Lab.) — 19 esse 
meum Bx'!M! — nolebam .. . reddere L! Y — quod promiseram Ms — 20/21 quod promisi voce praeconis H° 
— 22 ita ingenio philosophi deliberatus pauper et lucratus est P? — 23 philosophi Br’Br?M' — non miror 
quod P!; hoc exemplum etiam est mirum H® — 25 cognoveris Lab. C’ Poit und sonst — 26 finge tel — 
27 proposueris A 


N:o 4. 


Google 


De societate 
ıgnotla. 


De sequendis 
magnıs vis. 


XVill. 
a) Exemplum 
de semita. 


b) Exemplum 
de vado. 


5 


10 


15 


20 


25 


26 


Arabs fillum suum castigavit dicens: Sequere calles, quamvis sint semitis longiores. 


‘Et item: Accipe puellam in uxorem, quamvis sit vetula. Kt item: Fer merces tuas ad 


magnas civitates, quamvis ibi vilius vendere putes. Ad haec fillus: Verum est quod dixisti 
de magnis viis. 

Nam quadam die cum ego et socii mei perrexissemus ad urbem sole ad occasum 
appropinquante et adlıuc longe essemus a civitate, vidimus semitam quae secundum visum 
ad eivitatem ituris promittebat compendium. Invenimus senenm a yuo requisivimus consilium 
de itinere illius semitae. At senex ait: Propius semita ducit ad civitatem quam magna 
via, et tamen citius per magnam viam ad civitatem venietis quam per semitam. Hoc audi- 
entes illum pro stulto habuimus et magnam viam praetermittentes semitae declinavimus. 
Quam insistentes ad dexteram et ad sinistran, quanta fuit nox, deerravimus nec ad civitateın 
pervenimus. Ac si per callem pergentes’ fuissemus, procul dubio moenia civitatis subin- 
trassemus. 

Pater ad haec: Hoc alia vice nobis evenit, cum pergeremus ad civitatem per magnam 
viam: praeerat nobis fluvius, quem «4uoquo mo«do transituri eramus, antequam civitatem intra- 
remus. Sicque nobis iter agentibus in duas partes secta est via: quarum una ad civitatem 
per vadum, alia per pontem ducebat. Deinde quendam senem vidimus, quem de duabus 
viis quae propius duceret ad 'civitatem interrogavimus. Et senex ait quod brevior erat via 
per vadıum ad civitatem duobus miliaribus quam via per pontem. Sed tamen citius, inquit, 
ad civitatem venire potestis per pontem. Et quidam ex nostris illum senem sicut vos vestrum 
antea deriserunt et per vadım iter aggressi sunt. Sed eorum alii socios submersos dimiserunt, 
alii eyuos et sarcinas perdiderunt, quidam vero pannos madefactos, alii omnino amissos defle- 
verunt. Sed nos et senex noster qui per pontem transivimus, sine impedimento et absque 
omni incommodo processimus et eos super ripam fluminis adhuc jacturam deflentes repperimus. 
Quibus flentibus et yma fluvii cum rastris et sagena perscrutantibus senex ait: Si nobiscum 
per pontem perrexissetis, hoc impedimentum non haberetis. At illi dixerunt: Hoc fecimus, 
quia viam tardare nolebamus. Ad haec senex: Nunc magis tardati estis! Et illis relietis 
laeti subintravimus portas urbis. — Tale est proverbium quod audivi: Magis valet longa via 
ad paradysum quam brevis ad infernum. 


1 Vade magnas vias vor Sequere calles CE! — tibi sint W®2 — 2 Acc. virginem in ux. quam iussit 
vetula Br! Kr — 3 vend. potes Ms (possis P?) — 5 perrexerimus häufig, pergeremus H®, iremus W? — 5/6 sole 
occidente P? — 6 propinquante Lab. Barce RY W'! W?, vergente, darüber appropinquante Corp, properante C!U, 
tendente C?Ch — sec. visum nostrum A — 7 rectius ad civ. comp. H® — consilium fehlt Lab. — 8 Prius 
K1W°®, Propinquius Bs’Bx'M', Citius H?’P? — ducet Corp, deducit Ms — 10 praetereuntes BRrC'CMU — 
11 insequentes Y, euntes W?. Quare insipientes Ms — sin. partem Bare — quamdiu erat nox U — deviavimus 
C:Ch — 12 per magnam viam CE! — perrexissemus viele Hss.; progressi fuissemus Br! Br’ H’KrT; peragrassi 
fuissemus Corp; pereuntes fuissemus P°; Jdigressi fuissemus Bx'! Ms P?; pergentes ivissimus V; tendissemus Lab. 
— statt moenia civ. hat Lab.: media nocte civitatem; medium civitatis Br? — 16 iter aggredientibus Ch — 
17 sen. invenimus H? — 18 Senex ait: Brevior est via Lab. — 19 de duobus mil. Corp V; auck miliariis — 
tutius Be?R, securius Ms — 21 aggr. fuerunt ABr’H’RTV — 22 per amnem statt pannos falsch Lab. Barc 
— alios omnino die meisten Ilss.; plurimi omn. E? Kl — 26 für hoc imp. non haberetis (habuissetis Br! C! U u. a.) 
hat Lab.: non ita contigisset. Aiunt: Hoc fec. — 27 An non magis P® — 29 nam curta uel brevis Kl 


Tom. XXXVUOL 


Google 


27 


Arabs castigavit filium suum: Fili, si fueris in via cum aliquo socio, dilige eum 
sicut te ipsum et non mediteris aliquem decipere, ne et tu decipiaris, veluti duobus con- 
tigit burgensibus et rustico. Filius: Pater, refer mihi, ut aliquid utilitatis inde capiant 
posteri. Pater: 

ictum fuit de duobus burgensibus et rustico causa orationis Mech adeuntibus quod 
D essent Socii victus, donec venirent prope Mech, et tunc defeecit illis cibus ita quod 
non remansit eis quicquam nisi tantum farinae qua solum panem et parvum facerent. Bur- 
genses vero hoc videntes dixerunt ad invicem: Parum panis habemus, et noster multum 
comedit socius. Quapropter oportet nos habere consilium, quoniodo sibi partem panis auferre 
possimus et juod nobiscum debet, soli comedamus. Deinde acceperunt consilium huiuscemodi 
quod facerent panem et coquerent et dum coqueretur domirent, et quisquis eorum mira- 
biliora sompniando videret, solus panem comederet. Hoc artificiose dicebant, quia rusticum 
simpliceom ad huiusmodi ficticia deputabant. Et fecerunt panem miseruntque in ignem, deinde 
iacuerunt ut dormirent. At rusticus percepta eorum astutia dormientibus sociis de igne 
extraxit panem seimicoctum et comeldit et iterum iacuit. Sed unus de burgensibus sicut 
sompno perterritus esset evigilavit sociumque vocavit. Cui alter de burgensibus ait: Quid 
habes? At ille inquit: Mirabile sompnium vidi: nam mihi visum erat quod duo angeli 
aperiebant portas caeli et me sumentes ante Deum ducebant. Cui socius: Mirabile est hoc 
sompnium quod vidisti. At ego sompniavi quod ego duobus angelis ducentibus et terram 
findentibus ducerer in infernum. Rusticus vero hoc totum audiebat et tamen se dormire 
fingebat. Sed burgenses decepti et decipere volentes ut evigilaret rusticum vocaverunt. 
Rusticus vero callide et sicut territus esset, respondit: Qui sunt qui me vocant? At illi: 
Socii tui sumus. Quibus rusticus: Rediistis am? At ipsi contra: Quo perreximus, unde 
redire debeamus? Ad haec rusticus: Nunc visum erat mihi quod duo angeli unum ex vobis 
accipiebant et aperiebant portas caeli ducebantque ante Deum; deinde alium accipiebant duo 
alii angeli et aperta terra ducebant in infernum. Et his visis putavi neminem vestrum iam 


2 dec. ne tu laqueum supplantationis incurras W® — 3 accipiant Lz; inde capiam et pater ait 
filio H? — 5 adorationis L? — Romam ad. P! — 5/6 qui condixerunt ut essent socii E’Kl; quod convenirent 
inter se ut socii essent victus PP; quod associati fuerunt insimul H? — 7 modicum far. Br? — 8 Parvum panem 
KrU — 9 consilium capere Corp — 10 debet comedere P! PoitRYV; debet manducare Br? — consilium fehlt 
Lab. (Lz M® M?) — 11 meliora sompn. Corp. — 12 art. agebant Be? — 13 oft putabant; reputabant U W?; fallere 
putabant C!, decipere put. M!Ms, deficere put. Bare Ctr; ad h. fallaciam Lz, ad h. supplicia Br? M?M®P*; ab 
huiuscemodi facetia privatum esse putabant Br! Kr; ad h. iudicium fatuum put. U. Dakinterlin Kl (ähnlich PP): 
Haec quia causa decipiendi se praemeditata esse comperit rusticus et illis totum concessit. Facto itaque 


pane et in ignem misso iac. ut dorm. At rust. ut praedictum percepta eor. ast. — 13 panem quem coxerunt 
demum iac. Lab. — 14 ut bene dorm. Br? — invidia vel astutia Br’; nequitia Bx’ — de igne fehlt Lab. — 15 extra- 
xit quem totum comedit Kl — item iac. Br'CorpMs — 17 sompniavi Ms — 19 vid. At meum nunc tibi 


referam. Sompniavi etenim ego quod KIP® — ang. venientibus Br’; lies me sumentibus für ducentibus? — 
scindentibus Br? Br? H’ Ms P: Poit U W*, fodientibus M?P? — 20 perveni in infernum ante dyabolum KIP? — 
21 dec. se decipi non putantes Bx! — 23 At ipsi conturbati Br? — 24 debemus Kl W?, debebamus Br! H’P', 
deberemus Be? P? P?, debuimus Br? — 24/25 quod angeli quatuor veniebant quorum duo unum ex vobis accip. M! 
— 26 in inf. ante dyabolum KlIP® — Et his visis surrexi et pan. com. et iterum secure dormivi quoniam 


amplius nem. red. putavi Kl 


N:o 4. 


Google 


20 


5 XIX. Exem- 


plum de duo- 
bus burgensi- 
bus et rustico. 


XX. Exem- 
plum de regii 
incisoris dis- 
cipulo Nedui 
nomine., 


oo 


10 


28 


amplius rediturum et surrexi et panem comedi. — Et pater: O fili,.sic evenit eis qui socium 
decipere voluerunt, quia suo ingenio decepti fuerunt. Tune filius: Ita evenit eis, sicut in pro- 
verbio dictum est: Qui totum voluit, totum perdidit. Hacc autem natura est canis, cui fave- 
runt illi: quorum unus alii cibum auferre cupit. Scd si naturamı cameli sequerentur, mitiorem 
naturam imitarentur. Nam talis est natura cameli, quando insimul datur praebenda multis, 
quod nullus eorum comedet, donece omnes insimul edant; et si unus ita infirmatur «quod 
nequeat comedere, Jdonec removeatur alii jeiunabunt. Et isti burgenses postquam volebant ani- 
malis naturam sibi assumere, mitissimi animalis naturam sibi debuissent vendicare; et 
merito cibum amiserunt. Quin etiam hoc eis evenisse voluissem, quod imagistro meo narrante 
jam dudum audivi evenisse incisori regis pro discipulo suo Nedui, videlicet quod fustibus 
caederentur. Pater ad haec: Die mihi, fili, quid audisti? (uomodo contigit discipulo, quoniam 
talis narratio animi erit recreutio? Filins: 
arravit mihi magister meus quendam regem habuisse unum incisorem qui diversos 
diversis aptos temporibus ei incidebat pannos. At ille discipulos sutores habehat, 


ı5s quorum quisquis artificiose suebat quod magister incisur regis artificiose seindebat. Inter quos 


2 


© 


25 


30 


discipulos unus erat nomine Nedui, qui söocios arte sutoria superabat. Sed die festo veniente 
rex suorum ad se ineisorem pannorum vocavit et pro tempore pretiosas vestes sibi et suis 
familiaribus parari praecepit. Quod ut citius et sine impedimento fieret, unum de camerariis 
suis eunuchum, cuius illud erat offiecium, sutoribus custodem addidit et ut eorum curvos 
ungues observaret et eis ad suflicientiam necessaria ministraret, rogavit. Sedin una dierum 
ministri calidum panem et mel cum aliis ferculis incisori et consociis comedendum dederunt. 
Et qui aderant, comedere coeperunt. Quibus epulantibus ait eunuchus: Magister, quare Nedui 
absente comeditis nec illum expectatis? Magister inquit: Quia mel non comederet, etiamsi 
adesset. Et comederunt. Deinde venit Nedui et ait: Quare me absente comedistis nec 
partem meam mihi reservastis? Cui eunuchus: Magister tuus dixit quod mel non comederes, 
etiamsi adesses. At ille tacuit et quomodo illud magistro suo recompensare posset, cogi- 
tavit. Et hoc facto magistro absente secreto dixit eunucho:.Domine, magister meus quandoque 
frenesim patiens sensum perdit et indiscrete eircumstantes verberat atque interimit. Cui 
eunuchus: Si scirem horam, quando ei hoc contingit, ne «uid inconsulte ageret, ligarem et 
loris corrigerem. At Nedui ait: Cum videris illum huc et illuc aspicientem terramque mani- 
bus verberantem atyue sua sede surgenteın et scamnum super quod sedet manibus rapi- 
entem, tunc eum scias insanum esse, et nisi tibi et tuis provideris, capud fuste dolabit. 


l et famellicus pan. comedi Br’ — 3 vult.... perdit H?P' — 6 auch comedit, comedat, comederet (P!) 
— infirmetur C! — 8 sumere Lab. — mitioris an M! — vend. et quia non fecere merito P! — 9 vellem H’ Kl 
— Glosse proprium nomen bei Nedui in Lab. = pro disc. suo proprium nomen cuius erat Nedium P'!; pro 
disc. suo cui nomen proprium est Nediu ut fust. M? — Nediu die meisten Hss., Nedyu Lz, Neduy C?, Nedwi Ch T, 
Nedwy U. Den Namen Nedius deklinieren A KIP! — 13 pannorum incis. M! — 14 auch scindebat — 16 arte scissoria R 
— 17 et properanter pro temp. Corp — pro tempore fehlt Lab. Br' Kr — 20 nec. erogaret M! — 21 aliis con- 
sociis Corp Poit V, suis cons. Kr — 22 libenter comederunt KlP® — 26 rec. p. pensabat W* — 28 aut int, 
AC'’C:CtrM!MsRYV — aut interlicit et est magnum damnum et malum de tam bono magistro H? — 30 loris 
corriperem Bx' U, constringerem Br? Lz M®, astringerem M? — 30/31 man. percutientem M! — 31 sedit KIKr Ms P' 
— arripientem C?Ch, levantem W? — 32 eum insanire Corp — nisi tibi citius prov. M! — oft falsches dolebit. 


Tom. XXXVII. 


Google 





Ad hoc eunuchus: Tu benedlicaris, quia amodo mihi et meis providebo. Talibus dietis Nedui 
sequentı die magistri sui forfices secreto abscondit. At incisor quaerens forfices et non 
inveniens coepit terram manibus percutere et huc et illuc aspicere suaque sede surgere et 
scamnım super quod sedebat manu demovere. Hoc videns eunuchus statim suos vocavit 
clientes et praecepit incisorem ligari et ne aliuos verberaret, graviter verberari. Sed incisor 
clamabat ita dicendo: Quid forisfeci? Ut quid talibus me afficitis verberibus? At illi acrius 
verberando tacebant. Quando autem lassi fuerunt verberando et ipse vapulando, exosum vitae 
solverunt. Qui respirans, sed longo temporis intervallo quaesivit ab eunucho, quid foris- 
fecisset. Cui eunuchus: Dixit mihi Nedui discipulus tuus quod quandoque insanires nec nisi 
vinculis et verberibus correptus cessares; et ideo te ligavi et verberavi. Hoc audito ineisor 
Nedui diseipulum suum vocavit et ait: Amice, quando novisti me esse insanum? Ad haec 
discipulus: Quando me mel non comedere scivisti?  Eunuchus et alii hoc audientes riserunt 
et utrumque merito poenas suscepisse iudicaverunt. 

Ad haec pater: Merito hoc illi accidit, quia si custodisset quod Moyses praecepit, ut 
diligeret fratrem suum sicut se ipsum, hoc ei non evenisset. 

Castigavit Sapiens fillum suum: Vide ne imponas aliyuod crimen socio tuo, Scrio vel 
ludo, ne ita tibi contingat, sicut duobus ioculatoribus contigit ante regem. Ad haec filius: 
Narra mihi, pater, obsecro. Pater: Fiat. 

enit quidam ioculator ad regem. Quem vocatum rex cum alio ioculatore fecit sedere atıue 
comedere. Sed qui prius alerat ioculator, coepit invidere supervenienti, quem rex jam 
sibi praeferebat et omnes aulici. Quod ne diu duraret, pudorem illi facere, ut sic saltem 
aufugeret, cogitavit. Itayue vescentibus aliis ossa latenter primus ioculator coadunavit et 
ante socium posuit finitoque prandio in obprobrium socii coniectam struem ossium regi 
ostendit et mordaciter inquit: Domine, socius meus omnium istorum ossium vestituram 
comedit. Rex vero eum torvis oculis respexit. Accusatus autem regi ait: Domine, feci quod 
natura mea, id est humana, requirebat, quia carnes comedi et ossa dimisi. Et socius meus 
fecit quod sua natura, videlicet canina, requirebat, quia carnes comeldit et ossa. 
ixit philosophus: lHonora minorem te et da sibi de tuo, siecut tu vis quod maior te 
D honoret et de suo tibi tribuat. 


Alius: Turpe quidem est multum diviti homini esse avarum, mediocri autem homini : 


pulchrum est esse largum. 


1 Ad hoc eun. ... prov. fehlt Lab. — 2 auch forcipes. — 4 dimovere die meisten Hss., removere H?’M!', 
amovere Br’, movere Br! ChKr — 6affligitis Lab. und sonst — 6/7 attentius verberantes tac. W? — 7 auch lassati; 
falsch lapsi W? — et ipse (ipsum Corp KIMgPoit Y) vapulando fehlt Lab. — 10 et verb. fehlt Lab.; te ligari 
et verberari iussi I — 11 vidisti ACh W°; insanire cognovisti M! — 13 et eum Br! E?KlKr, et ipsum M! W' — 
14 auch custodiret — 15 socium suum Bx!, proximum suum P® — 16 Cast. Arabs fil. s. M! — 16/17 serio sive 
dolo Br!; servo sive libero Lab. Barc — 20 qui prius fuerat in curia regisH?®; qui primus aderat M'; qui prius 
venerat Br®B — 21 aulite Br?, amici U — 22 richtig Be? Corp H’IKIM! Poit T W?, sonst nescientibus — 23 con- 
gestam AM!, collecttam Lz W*, comestam Bx!C?Ch1Poit, congregatam P®, coniectans Lab., congestans U; 
culmen tantum ossuum Ms — 24 mendaciter C? E®KIP* U — vestimenta H’KIM! P® — 25 curvis oc. Kl, tortis 
oc. W* — aspexit Bx! H’V — 26 requirit H’ W* — 26/27 Sed socius meus suam relinquens caninam assumpsit 
naturam quoniam simul carnes et ossa com. E’KI 


N:o 4. 


Google 


15 


XXI. Exem- 


20 plum de duo- 


25 


bus iocula- 
toribus. 


De largo, avaro, 
prodigo. 


De (dieitiis. 


XXIl. Exem- 
plum de rus: 
tico etavicula. 


10 


15 


20 


30 


Discipulus ait: Diffinitionem largi et avari et prodigi mihi subscribe. Pater: Qui dat 
quibus dandum est et retinet quibus retinendum est, largus est. Et qui prohibet quibus pro- 
hibendum est et quibus non est prohibendum, avarus est. Et qui dat quibus est dandunı et 
quibus non est dandum, prodigus est. 

it alius philosophus: Noli associari rei deficienti, et ne postponas te associari rei cre- 
Ä scenti. 

Alius: Magis valet parva beatitudo qyuam plena domus auro et argento. 

Alius: Utilia perquire magno sensu, non magna velocitate. 

Alius: Ne respicias Jitiorem te, ne in euın pecces, sed respice pauperiorem te, et 
inde grates Deo redde. 

Alius: Non deneges Deum pro paupertate, et pro divitiis noli superbire. 

Alius: Qui multa cupit, semper maiorum fame tabeseit. 

Alius: Si vis in hoc saeculo tantum habere quantum sufficere poterit naturae, non 
multa decebit te congregare. Et si cupido satisfacere volueris animo, licet congregatis «uae- 
cumque in toto mundi ambitu continentur divitiis, sitis tamen ardebit habendi. 

Alius: Qui parce sua dispendit, diu durant ei possessa. 

Alius: Radix pacis est aliena non cupere, et fructus eius est requiem habere. 

Alius: Qui vult relinquere saeculum, videat ne aliquid retineat quod sit illius par- 
tium, quoniam tantundem valeret, ac si paleis ignem extingueret. 

Alius: Qui pecuniam congregat, multum laborat et vigiliis tabescit ne perdat; ad 
ultimum dolet, quando perdit quod obtinuerat. 

Discipulus magistro: Laudas congregare pecuniam? Magister: Ita! Acquire, sed 
juste et in bono dispende nec in thesauro reconde. | 

Alius: Ne desideres res alterius, et ne doleas de amissis rebus, quoniam dolore nihil 
erit recuperabile. Unde dicitur quod 

uidam habuit virgultum, in quo rivulis fluentibus herba viridis erat et pro habilitate loci 
Ü) conveniebant ibi volucres modulamine vocum cantus diversos exercentes. Quadam die 


1 describe C?Ch, scribe KIW? — Barc hat 4 Definitionen: Diff. prodigi et largi, parci et avari 
mihi subscr. Magister: Qui dat quibus dand. est largus est; et qui dat quibus dandum non est prodigus est. 
Qui proh. quib. proh. est parcus est; qui proh. quibus proh. non est avarus est — 3 häufig Augensprung 
bei prohibendum — Hinter 4 bringt C? 4 metrische Definitionen: Unde quidam versificator ait: 

Prodigus ut largo sic parcus distat avaro. 

Prodigus est animo inscio retinenda profundens; 

Largus, qui sumptum facit ex ratione libenter; 

Parcus, qui retinet quidquid non postulat usus; 

Qui retinet cupide, quod res deposcit, avarus. 

— 5 proponas ChM’M’P®RYVU — 8 voluptate W? — 12 m. habet Kl, m. cepit R; magna cupit M! — maiori 
f. Br?’ Bx?M'! U; maiori tabe T; mala fame V — tabescet CorpP® U — 13 quod nat. sufficit Ch Corp M? (suffe- 
cerit Lab. Br? Lz M?) — 14 decet Ch — licet congreges Kl W* (gacas quae sub caeli ceirculo contin. sitis tamen 
hab. incessanter ardebit) — 16 dispensat M! — diutius H? — 17 fehlt Lab. — 23 sed fehlt meistens — 26 Quid. 
rusticus C:, Quid. homo Br?H? — defluentibus Ch Corp; rivuli defluentes et herba Mg V; rivulus fluens her- 
baque R — pro habitabile Ms, pro amenitate Bx' C'C?CtrLL’R, lies: pro habitabilitate? 


Tom. XXXVIIL 


Google 


31 


dum in suo fatigatus quiesceret pomario, quaedam avicula super arborem cantando delecta- 
biliter sedit. Quam ut vidit et eius cantum audivit, deceptam laqueo sumpsit. Ad quem 
avis: Cur tantum laborasti me capere, vel quod proficuum in mei captione sperasti habere? 
Ad haec homo: Solos cantus tuos audire cupio. Cui avis: Pro nihilo, quia retenta nec prece 
nec pretio cantabo. At ille: Nisi cantaveris, te comedam. Et avis: Quomodo comedes? Si 5 
comederis coctam aqua, quid valebit avis tam parva? Et etianı caro erit hispida. Et si assata 
füero, multo minor ero. Sed si me abire dimiseris, magnam utilitatem ex me consequeris. 
At ille contra: Quale proficuum? Avis: Ostendam tibi tres sapientiae manerias quas maioris 
facies quam trium vitulorum carnes. At ille securus promissi avem abire permisit. Cui 
avis ait: Est unum de promissis: ne credas omnibus dietis! Secundum: quod tuum est, 
semper habebis! Tertium: ne doleas de amissis! Hoc dicto avicula arborem conscendit et 
dulei canore dicere coepit: Benedictus Deus qui tuorum oculorum aciem clausit et sapientiam 
tibi abstulit, quoniam si intestinorum plicas meorum perquisisses, unius ponderis unciae 
jacinctum invenisses. Hoc ille audiens cepit flere et dolere atque palmis pectus percutere, 
quoniam fidem dictis praebuerat aviculae Et avis ait illi: Cito oblitus es sensus quem tibi ıs 
dixi! Nonne dixi tibi: non crede quicquid tibi dicetur? Et quomodo credis quod in me sit 
jacinetus qui sit unius unciae ponderis, cum ego tota non sim tanti ponderis? Et nonne dixi 
tibi: Quod tuum est, semper habebis? Et quomodo potes lapidem habere de me volante? Et 
nonne dixi tibi: Ne doleas de rebus amissis? Et quare pro jacincto qui in me est doles? 
Talibus dietis deriso rustico avis in nemoris avia devolavit. | 20 

hilosophus castigavit filium suum dicens: Quicquid inveneris, legas, sed non credas De libris non 
P quicquid legeris. Ad haec discipulus: Credo hoc esse: non est verum quicquid est in U 
libris. Nam simile huic iam legi in libris et proverbiis philosophorum: Multae sunt arbores, 
sed non omnes faciunt fructum; multi fructus, sed non omnes comestibiles. 

Castigavit Arabs fillum suum dicens: Fili, ne dimittas pro futuris praesentia, ne 2; 

forsan perdas utrumque, sicut evenit lupo de bobus promissis a rustico. 


ei 


0 


1 dum in suo homo ille (idem vir Br?; dominus virgulti Be?) fat. qu. V — pomario Barc V, pomerio 


die meisten Hss., virgulto W*, viridario P*P — 3 quod lucrum W? — in mea capt. Lab. und sonst — 4 Dulces 
cantus Be? — Pro nih. laborasti H® W!: W*® — 4/5 nec prece vel pretio M® — 5 Nisi cito (citius H® Kl) cant. P® 
-— cant. interfecta ad comedendum eris KlIP*; iuterficiam te quia ad comedendum eris bona H? — 6 aqua 


decoctam W? — 7 tanto minor M! — auch permiseris — 8 Quam slalt Quale prof. Lab. und sonst. Quam utilita- 
tem Br?, Qualem Be? — maioris pretii Br? C! M? M® — 10 sec. de promissis H®; de promissis electis W? — 11 semper 
habe Lab.; quod tuum est tene W? — am Rande hat V das Distichum: Non nimis amissis doleas nec omne 
quod audis Credas nec cupias id quod habere nequis — 13 tentasses H? — 14 et dolere fehlt Lab. — pectus 
cum pugno contundens dilaniare vestes suas quoniam f. W? — 16 ne credas omnibus dictis H’KIM' — 18 Et 
nonne dixi tibi.... volante nur Bx! ChCtrH’KIKrE'M'MgMs UW' — 19 falsch non est MsV; qui in me 
est nunquam a te visus KIMg; pro iacinto quem dixi tibi H’; propter iacyntum quem in me dico fore 
contristaris W® — 20 in nemora devia M! W'; in nemus Bx! — hinter avia in C!: exigente natura devolavit et 
ultra ad eum non rediit nec in virgulto suo sedit -— 21 inrenies Lab. und sonst — 22 Credo hoc verum esse 
quod verum non est Kl; Credo verum esse quod falsum est (!)H?; Credo hoc esse verum quicquid Bx' M! V W' 
— 23 Nam saepissime haec iam legi M' — 24 Zusatz H®Kl: multi comestibiles, sed mali (non omnes boni H®) 
saporis; multi bene sapiunt, scd non omnes proficiunt; qui vero proficiunt et sapiunt comedendi sunt. 


N:o 4. 


Google 


XXlll. Exem- 
plum de ara- 
tore et lupo 
iudicioque 
vulpis. 


a 


1 


oO 


1 


2 


o 


25 


jicetum namque fuit de uno aratore quod boves illius recto tramite nollent incedere. 
Quibus dixit: Lupi vos comedant! Quod lupus audiens adquievit. Cum autem dies 
declinaretur et iam rusticus ab aratro boves solvisset, venit ad eum lupus ita diecens: Da mihi 
boves quos mihi promisisti! Ad haec arator: Si verbum dixi, non tamen sacramento firmavi. 
Et lupus contra: Habere debeo, quia concessisti. Firmaverunt tandem pactum quod inde 
irent ad iudicem. Quod dum facerent, vulpi obviaverunt. Quibus euntibus ait callida vulpis: 
Quo tenditis? Dli quod factum fuerat narraverunt vulpi. Quibus dixit: Pro nihilo alium 
judicem quaeritis, quoniam rectum inde vobis faciam iudicium. Sed prius permittite me loqui 
consilio uni ex vobis et deinde alii; et si potero vos concordare sine iudicio, sententia 
celabitur; sin autem, in commune dicetur. At ipsi concesserunt. Et vulpis primum locuta 
seorsum cum aratore ait: Da mihi unam gallinam et uxori meae alteram, et habebis boves! 
Arator concessit. Et hoc facto cum lupo locuta est dicens: Audi, amice, et, meritis tuis 
praecedentihbus pro te debet mca si qua est facundia laborare. Tantum locuta sum cum 
rustico quod, si boves illius dimiseris omnino quietos, dabit tibi caseum ad magnitudinem 
clipei factum. Hoc lupus concessit. Cui vulpis inde inquit: Concede aratorem boves suos 
abducere, et ego ducam te ad locum ubi parantur illins casei ut quem volueris de multis, 
eligere possis. Sed lupus astutae vulpis deceptus verbis quietum abire permisit rusticum. 
Vulpis vero vagando huc et illuc, quantum potuit, lupum deviavit. Quem veniente obscura 
nocte ad altum deduxit puteum. Cui super puteum stanti formam lunae semiplenae in 
yma putei radiantis ostendit et ait: Hic est caseus «(mem tibi promisi! Descende si placet 
et comede! Ad haec lupus: Descende tu primitus, et si sola deferre non poteris, ut te iuvem 
faciam quae hortaris. Et hoc dicto viderunt cordam pendentem in puteum, in cuius capite 
erat urceola ligata et in alio capite cordae altera urceola, et pendebant tali ingenio quod una 
surgente altera descendebat. Quod vulpis simulac vidit, quasi obsequens precibus lupi ur- 
ceolam intravit et ad fundum venit. Lupus autem inde gavisus ait: Cur non affers mihi 
caseum? Vulpis ait: Nequeo prae magnitudine, scd intra allıam urceolam et veni sicut 
spopondistil Lupo intrante urceola magnitudine ponderis ducta cito fundum petit, altera sur- 
gente cum vulpe quae erat levis. Quae vulpecula tacto ore putei foras exilivit et in 


1 de quodam ar. BX'E*H’EIV — ? Hodie lupus vos comedet H® — 3 auch declinaret; inclinare- 
tur Bx! E? — currit ad eum H? — 4 Si promisi Ms — tamen fehlt Lab. — iuramento M* — confirmavi 
ABr!’M!:UV — 5 consensisti U, promisisti Bx' H’R; quoniam nullo cogente concessisti E? — pactum aus C'", 
fehlt sonst überall. Dixerunt tandem quod Lab. — 5/6 Tandem convenerunt iudicem adire W? — 6 callida 
fehlt Lab., eallide CorpL! — 8 inde fehlt Lab. — 10 celetur Kl, celebrabitur Ms PoitV — (in comm.) detur 
Lab. Barc, dicatur C!, referetur C?ChD, reveletur Corp, inde communicetur P?P® — 11 scorsum fehlt Lab. 
— Amice, dabis mihi duas gallinas: unam pro te et unam pro uxore tua H? — 12 lupo in dolo dixit V — 
loquitur Lab. — 16 auch ducere; pacifice boves ducere P!, reducere Poit — ego interim ducam te ubi cas. 
magni illi parantur H’Kl — 17 rust. cum bobus W? — 18 lup. detinuit C; lup. fatigavit H® — 19 stantem R — 
iam lun. sem. umbram Ms — 21 et tolle H® — prius H’M' W', primus C!C? Ms, primo W? — inde iuvando 
faciam C?M! — 24 ut vidit Corp E?H?, postquam v. A C!; simulans v. ChCtr, dissimulans v. Lz — quasi gratis 
precibus et amore lupi adsentiret W* —- 25 ad profundum Br? — 27 pro magn. Br' H’KlKr — profun- 
dum petit Poit V — 28 levior Lab. | 


Tom. XXXVIL 


Google 


33 


puteo lupum dimisit. Et ita quia pro futuro quod praesens erat dimisit, lupus boves et 
caseum perdidit. | | 

astigavit Arabs fillum suum dicens: Accipe consilium ab eodem, de quo requiris experto, 
C quod sic levius habere poteris quam si tu ipse periculose probaveris. 

Alius castigavit filium suum dicens: Ne crelas omni quod audies consilio, donec prius 
an sit utile probatum fuerit in aliquo, ne contingat tibi sicut latroni contigit, qui consilio 
domini domus cuiusdam credidit. Ad haec filius: Quomodo, pater, evenit ei? Pater: 

ictum fuit quod quidam latro ad domum cuiusdam divitis perrexit intentione furandi. Et 
) ascendens tectum ad fenestram per quam fumus exihat pervenit, et si aliquis intus 
vigilaret auscultavit. Quod dominus domus comperit et suaviter suae uxori ait: Interroga 
alta voce, unde venit mihi iste tam magnus quem habeo census! Quod ut rescias, multum 
labora! Tunc ipsa alta voce ait: Domine, unde tam magnum babuisti censum, cum nunquam 
mercator fueris? At ille: Quod Deus donavit, serva et fac inde voluntaten: tuam et non 
inquiras; unde mihi tanta pecunia venerit! At ipsa, sicut ei iniunctum fuerat, magis ac magis 
ut resciret instigabat. Demum quasi coactus precibus suae uxoris inquit dicens: Vide ne 
cuiquam secreta nostra detegas: Latro fui. At ipsa: Mirum mihi videtur quomodo tam 
magnum censum latrocinio potuisti acquirere, quod nunquam audivimus clamorem sive ali- 
quam calumpniam inde. At ipse ait: Quidam magister meus carmen me docuit quod dicebam 
quando super tectum ascendebam; et veniens ad fenestram accipiebam radium lunae manu 
et carmen meum septies dicebam, scilicet „saulem“, et ita descendebam sine periculo et 
quiequid pretiosum inveniebam in domo corradens sumebam; et hoc facto iterum ad radium 
veniebam lunae et eodem carmine septies dieto cum omnibus in domo sumptis ascendebam 
et quod sustuleram ad hospitium deferebam. Tali ingenio hunc quem possideo censum habeo. 
At mulier ait: Bene fecisti quod mihi talia dixisti; nam quando filium habuero, ne pauper 
degat, hoc carmen docebo. At dominus inquit: Permitte me amodo dormire quoniam sompno 
aggravatus volo quiescere. Et ut magis deciperet, quasi dorniiens stertere coepit. Perceptis 
denique talibus verbis fur nimis inde gavisus est, et dicto septies carımine et assumpto manu 
radio lunae laxatis manibus et pedibus per fenestram in domum magnum faciens sonum 
cecidit et fracto crure ac brachio congemuit. At dominus domus quasi nesciens inquit: Tu 


3/4 fehlt Lab. — 3 prius requ. A, auch quaeris. — 4 probaberis Bx? — 7 stulte cred. Kl, male cred. V 
— 8 Dictum est Lab. — 9 ascendens tortum Corp; asc. tectum aures posuit ad fenestram W? — 10 Quod 
d. d. audiens suav. A; Quem d. d. sentiens s. H? — 11 rescias aus ACtr P®, sonst scias; aber quod ut rem (!) 
scias Lab.; quod ut bene scias Be?; et ut rei veritatem scias Br! — mult. interrogando elabora H’KIP? — 
14 advenerit Corp, evenerit Br' Br? V — sicut iussum erat Ms — 15 resciret A Corp Ctr TV, sonst sciret, aber ut 
rem sciret Lab., selbst ut res sciret Ms, ut recitaret U — instabat Bx' H?’ Lz W?, investigabat Br! IKr, inquirebat A 
— 18 auch edocuit — 20 saule Lz, saule saule P®, saulem et saulem M'. Gruppe E’H: KLP® bietet längeren 
Wortlaut des Zauberspruchs: Luna, nunc te habeo (iubeo H’KIP®), cuius radium accipio (in manu teneo H?), 
ut sis mihi auxilium evitandi periculum (P® dahinter: descendendo et ascendendo); Barc hat: saulem lestro. Be? 
liefert s.b.x.1. f.m. wohl= Salve beate Christe Jumen fac meum — 21 pretiosius in domo furabar W — 
corradens selten richtig (Br! Ch Kr P® P®), sonet corrodens — 23 abstuleram H?; et ad domum quod acceperam 
deferebam Br! Kr — 24 me talia docuisti W® — filios H?KlI — 25 egeat P! — 26 silere coep. Br? — 27 Perc. 
itaque H’KI — 28 auch sonitum; grandem strepitum W* — 29 decidit M! — ingemuit Br? Bx! 


N:o 4. 5 


Google 


De consilio 
accipiendo et 
probando. 


XXIV. Exem- 
plum de la- 


‚ trone et radio 


20 


25 


lunae., 


De constlio. 


or 


De benefacto. 


10 


De rege bono 
et malo. 


2 


o 


XXV. Exem- 25 
plum de Ma- 
riano. 


34 


quis es qui Ita cecidisti? Cui latro: Ego sum ille fur infelix qui tuis credidi fallacibus dictis. 
— Ad haec filius: Tu benedicaris, quoniam dolosa edocuisti me vitare consilia. 

Philosophus ait: Cave consilium azimum, donec sit fermentatum. 

Alius: Ne credas consilium monentis quod deneges alterıus benefactum, quoniam 
qui denegat benefactum coram oculis omnia cernentis se accusat. 

Alius: Si fueris in aliquo bono, ne pecces serva, quoniam saepissime maximum com- 
minuitur bonum vel amittitur. 

Interrogavit discipulus magistrum suum: Prohibuit philosophus benefactum dene- 
gare; sed non divisit benefactum creatoris et creaturae? Ad haec magister: Dico tibi quod 
ille qui denegat benefactum, denegat Deum; et ille qui non obedit regi vel rectori, est inobe- 
diens Deo. Discipulus: Ostende mihi rationem quomodo hoc possit esse. Magister: Nullum 
benefactum procedit ex creatura ad creaturam nisi ex Deo procedat; et illi qui denegant, 
benefactum, suos denegant benefactores et ita denegant Deum. 

Item: Rex qui rector verax est, virga Dei in terra est; et ille qui obedit virgae, 
obedit rectori; et ille qui non obedit virgae, non obedit Deo. 

Alius philosophus ait: Custodi te a rege qui ferus est ut leo, et cui levis est animus 
ut puero. 

Alius: Qui malum dicit de rege, ante tempus suum morietur. 

Alius: Diutius patitur Deus regnum regis in sua persona peccantis, si bonus sit 
gentibus et mitis, quam faceret in sua persona iusto regi, si malus esset gentibus et cru- 
delis. — Aristotiles in epistola sua castigavit regem Alexandrum ita dicens: Melius est cum 
paucis pace tuos regere quam magnam militiam tenere. — Item: Tene rectam iustitiam 
inter homines, et diligent te; nec properes ulli reddere mutuum boni vel mali, quia diutius 
expectabit te amicus et diutius timebit te inimicus. 

lato retulit in libro de prophetiis quod quidam rex erat in Graecia senex, gentibus cru- 
P delis. Huic crevit maximum multis e partibus bellum. Cuius ut sciret eventum, 
totius suae regionis et vicinae mandavit philosophos. Quibus congregatis ait: Videte quam 
magnum mihi et vobis ingruat bellum, quod propter meum credo evenire vobis peccatum. 


1 fall. verbis Lab. und sonst — fall. carminibus et dictis PP — 3 fomentatum M! W'! — 4 quo den. Lz 
— alteri I — auch beneficium einige Hss. — 5 omn. continentis A — 6 oft vide für serva Lab.; unsinnig 
servo AB Y; nec preces serva quia pessime Br! Kr — 7 minuitur Corp V — 8 oft negare — 9 sed non div. b. 
creat. et cr. fehlt Lab., erhalten Br! Bx' CorpIM:P'TU; discrevit I, meist dimisit — vel creaturae B! Corp 
IM: TU — 10 regi nec rectori Br! CorpKr; regi vero rectori Lab. CtrIKIMsP’T; daneben verderbt regi vel 
victori P*U; regi victori Bx? C? Lz M! M?; regi ut victori V; regi scilicet victori P'; regi victoriae W* — 12/13 oft 
Augensprung bei denegant — 14/15 fehlt Lab. — 14 auch verus, falsch victor verax Corp — der positive Bela- 
tivsatz fehlt häufig oder ist verslümmelt, so Bx! CtrDMsP’R — 16 levis ira gleich häufig; et cui est levis aetas 
ut puero Ch; et qui est levis ut puer Kl — 18 moritur C!Ch — 19 vitam regis M! — 21/22 Arist... . tenere 
fehlt Lab. — 22 in pace Bx? — richtig militiam Barc Br! Bx' Bx? Ch Corp Ctr KlKr M: P' PP P° UV, familiam 
die übrigen Hss. — magnam iust. Br'Kr — 25 Philosophus für Plato Bx? — de philosophiis gleich häufig (auch 
Lab.), de proverbiis AB! C?Ch Mg Ms V; de philosophiis proverbiorum P'; de porphiriis Corp — 26 auch e mult. 
part. — 27 viciniae (conviciniae P') ebenso häufig — vocavit M?, congregavit W?; et vicinis mand. populis Cpt 
— 28 ingruit Corp Ctr, crevit W? — mea peccata H? W? | 


Tom. XXXV1II. 


Google 


39 


Sed si aliquid est in me quod sit reprehendendum, dicite et vestro iudicio corrigere festinabo. 
Philosophi: De criminalibus in corpore vestro nullum scimus nec quid nobis et vobis ven- 
turum sit cognoscimus. Sed hic prope viam trium dierum moratur quidam sapiens homo 
nomine Marianus, qui per spiritum sanctum loquitur. Ad eum ergo de philosophis vestris 
aliquos legate, per quos vobis quid in tota vita vestra sit venturum declarabit. His ita 
peractis septem philosophos ad eum miisit. Qui postquam quam prius inhabitaverat intravere 
urbem, desertam illius invenere maximam partem. Sed illis quaerentibus hospitium Mariani 
dietum fuit quod ipse et multi de concivibus petiissent heremum. His auditis perrexerunt 
ad eum philosophi. Quos ut vidit sapiens ait: Venite venite, legati regis inobedientis! Deus 
enim ei in custodia diversas nationes subdidit, quarum non rectus gubernator, sed immitis 
exstitit. Deus tamen qui illum et illius subditos de eadem et non de diversa materia creavit, 
eius immoderatam diu passus nequitiam multimodis correptionibus ut converteretur admonuit. 
Sed tandem omnino ad malum eius pertinaci animo in illius necem immisericordes et barbaras 
suscitavit gentes. Et hoc dicto tacuit sapiens homo. Quod audientes philosophi mirabantur 
et universi qui aderant. Die autem tertia philosophis quaerentibus lieitum repatriandi reve- 
rendus ille prophetico spiritu dixit: Revertimini, quoniam mortuus est dominus vester, et 
Deus iam novum regem ibi imposuit qui sit rectus gubernator et mitis gentibus subditis. 
Auditis talibus de septem qui venerant philosophis tribus cum praedicto sapiente in heremo 
remanentibus quatuor repatriaverunt. Qui omnia, sicut eis praedictum fuerat, vera et con- 
stituta invenerunt. 
Arabs dixit filio suo: Ne moreris in civitate regis, cuius dispensa maior fuerit 
quam redditus. 
ictum namque fuit quod quidam rex suorum communi assensu procerum cuidam suo 
D familiari, quem antea cognoverat in saecularibus esse prudentem, totius regni habenas 
commisit, qui totius provinciae redditus susciperet, placita tractaret, domum domusque 
ministros et dispensas ordinaret. Eius frater alterius regni dives mercator remotam incole- 
bat civitatem. Qui percepto rumore de fratris sublimatione parato comitatu prout decuit 


l al. scitis in me V — sit reprehensibile Br!'Kr — v. consilio et iudicio Ch — me corrigere Br' Kr 
— 2 Statt Philosophi hat Corp: Populus (darüber aber: Vel philosophus). Lies also: Populus oder Populi? — 
criminibus M' Ms V W! — 2 cognoscimus P® — eventurum H? — 3 hinc prope in urbe quadam itinere trium 
dierum Bx!; prope ad tres dietas W? — 4 Marrianus Ctr Ms, Marricianus L', Marcianus Bx' M! U — auch nostris 
— S5aliquos mittite Br! Kr P — ipse per eos Lab. — in tota terra nostra Cpt — itaque per. Br! Br? P® U, — 6 para- 
tis AKl — 6/7 postquam ubi prius habitaverat u. intraverunt Lab. P* U; priusquam ubi hab. intr. urbem M?; 
priusquam quam prius hab. intr. urbem D; priusquam intraverunt u. RB — 11 existit P® — 11 et non de div. 
fehlt Lab. — 12 multimodam Br! YV; eius immoderantiam diu p. nequitiae M? — auch correctionibus — 
13 Sed t. ad malum eius in illius necem Lab. Vielleicht ist statt tandem ein tendente zu lesen. Sed tandem 
omnino animo pert. ad malum pronus fuit. In illius igitur necem M! W!: — 14 excitavit V — 15 licentiam 
E? H? Kl W°®, oportunitatem M'! — 16 philosophico KIKrMs — 17 imposuit nur Barc Corp W?, sonst posuit — 
18 talibus dictis Br! Bx! Kr — 19 dictum Br’CorpCh W® — 21 in curia regis vel civitate H3 — expensa Ch, 
impensa P', dispensatio MY W! — erit Lab., est H'Kl — 23 consensu P!M: — 25 reciperet Br H’M? — 
causas tract. Lab. — domum...ordinaret fehlt Lab. (auch Barc) — 26 disp. ministraret et ordinaret C! E’L! W' 
— 27 rumore fehlt Lab.; perceptis novis de fr. subl. H? — commeatu C!C!ChTT 


N:o 4. 


Google 


5) 


20 


XXVI. Exem- 
plum de duo- 
ga; bus fratribus 
et regis dis- 
pensa. 


Ki 


1 


= 


1 


oa 


De familiaritate 20 


regis. 


2 


er 


30 


36 


ut fratrem viseret, iter incepit. Praemisso tandem nuntio, ne subitus aut improvisus veniret, 
qui de adventu suo fratri referret, civitati in qua frater aderat appropinquavit. Audito fratris 
adventu frater occurrit ei et hilari vultu aceurate eum suscepit. Transactis vero aliquot 
diebus, proviso tempore et loco, regi inter cetera «uae sciebat placere, etiam suum fratrem 
advenisse retulit. Cui rex: Si frater tuus tecum in meo regno remanere adquieverit, omnia 
tecum illi — etiam mearum custodiam rerum — communia esse concedo. Quodsi laborem 
renuerit, in hac civitate largas possessiones ei dabo et ommes consuetudines et quae mihi 
facere deberet condonabo. Si vero demum tactus amore natalis soli repatriare voluerit, 
plurima vestimentorum mutatoria et quaecumque ei necessaria fuerint, largire cum habun- 
dantia. Auditis sermonibus regis frater fratrem convenit et quanta dominus promiserat, ordine 
retaxavit. Cui frater: Si vis ut tecum morer, ostende mihi quanti sint redditus regis. Ipse 
autem omnes ostendit. Deinde interrogavit «quantas dispensas rex faceret. Quod et ipse 
indicavit. Tunc ipse computavit cum fratre «uod tantus erat redditus quanta et dispensa. 
Et dixit fratri: Amice, video quod tanta est regis dispensa quantus et redditus. Sed si 
surrexerit bellum regi vestro vel aliquid tale, unde procurabit milites suos vel unde inveniet 
eis nummos? Frater: Aliquo consilio adquiremus. Cui frater: 'Timeo ne census meus sit 
pars huius consilii, et ideo vale, quia nolo hic amplius morari. 

Dixit philosophus: Rex est similis igni: cui si nimis admotus fueris, cremaberis; si 
ex toto remotus, frigebis. 

Arabicus interrogavit patrem: Si ceredidero verbis philosophi, nungquam familiaris 
ero regi. Cui pater: Fili, regi placere magna prudentia est. Filius: Pater, erudi me, quomodo, 
si oportuerit me regi servire, ut prudens et bene doctus valeam placere. Pater: Ad huius- 
modi instructionem multa essent necessaria, quae modo ad memoriam non revocamus, et 
fortasse si perscriberentur, tibi pusillo in taedium verterentur. Sed de multis pauca et quae 
si observaveris erunt utilia referemus. Ad quem filius: Etsi arrectis auribus multa cupio, 
promissa tamen audiendi avidus vehementer efflagito. Pater: Qui vult regi esse familiaris, 
debet videre omni visu mentis quod, cum venerit ad regem, stare diu possit; nec unquam 
sedeat, donec rex praecipiat; nec locjuatur nisi cum opus fuerit; nec moretur cum rege nisi 
ipse praeceperit morari; et fideliter consilium taceat; et semper sit intentus audire quod dicit 
rex, ne oporteat regem bis praeceptum repetere; yuodecumque praecipiat rex, faciat; sed 
caveat ne regi mentiatur, et videat quod regem diligat et sit ei obediens; nec unquam associet 
se homini quem rex odio habebit. Et cum haec omnia et multa alia fecerit, forsitan de rege 


1 internuntio V — 3 satis accurate Lab.; hil. vultu occurentem susc. Bx! — 4 praeviso PPP?Y — 
5 tecum fehlt Corp, mecum A — 6 et maxime rerum. cust. M! — communem Lab. — 8 domum Corp H’KIMs 
— 8 rep. decreverit P® — 9 plura Lab. — vestimenta mut. Bx! — largiar V, ero largitus H?, dabo Lz, largiri 
volo P! —- 10 ordinate Corp, ex ordine Bx' Lz — 11 retractavit Lab. Barc Bx!, recitavit P!V, retexuit H?U, 
enarravit Br? — 14 video tantam esse expensam Lab. — 15 invenies E® — 19 ex foco C! — 21 summa 
prud. Lab. — 22 complacere W?, servire C' C? — 23 forent nec. H? W? — non reduco W? — 24 auch praescribe- 
rentur; scriberentur Lz; si tibi scriberem omnia H? — 25 servaveris Corp — erectis gleich häufig — 26 avi- 
dius Br? C'C*Lz Ms, cupidus M! — regi servire et esse fam. V — 30 r. hoc praeceptum Kl — praecepta Corp 
— cito faciat H’ — 31 ne regi ment. et sic erit ei obediens Lab. — quae rex diligat Ms — 32 habeat 
Br! Ch Kr Ms W*, habet H’KI 


Tom. XXXVI. 


Google 


37 


non magnum habebit proficuum. — Filius: Nihil peius contingit homini quam diu regi servire 
et nihil boni adquirere. Pater: Hoc multis iam evenit; et ideo praecipit philosophus ne quis- 
quam nimis moretur in servitio regis. — Alius philosophus dixit: Qui servit regi ut ita 
dicam sine fortunio, hoc saeculum perdit et aliud. 

Filius: O pater, quare oblitus es dicere quomodo debet homo comedere coram rege? 5 De modo come- 
Pater: Non oblitus fui dicere, quia nulla est differentia inter comedere coram rege et alihi' dendi. 
Filius: Die ergo quomodo ubique debeam comedere. Pater: Cum ablueris manus ut comedas, 
nihil tangas nisi prandium, donec comedas; nec comedas panem priusquam veniat aliud 
ferculum super: mensam, ne dicaris impatiens; nec tantum ponas bolum in ore tuo, ut micae 
defluant hinc et inde, ne dicaris gluto; nec glutias bolum priusyuam bene fuerit commasti- ı0 
catum in ore tuo, ne stranguleris; nec pocula sumas donec os sit vacuum, ne dicaris vinosus; 
nec loquaris dum aliquid in ore tuo tenueris, ne aliquid intret de gutture in intimam arteriam 
et sic sit tibi causa mortis; et si videris bolum «uod tibi placeat in parapside coram sSodali, 
ne sumas, ne dicatur tibi prava rusticitas. Post prandium manus ablue, «quia phisicum est 
et curiale; ob hoc enim multorum oculi deteriorantur, quoniam post prandia manibus non 
ablutis terguntur. 

Filius: Si quis invitaverit me ad prandium, quomodo respondebo: concedam statim 
annon? Pater: Fac sicut auctoritas Iudaeorum praecipit. Dicit enim: Si quis invitaverit te, 
videas personam invitantis. Si enim magna persona fuerit, statim concede; sin auteın, 
secundum quod erit ve] secunda vel tertia vice. Hoc etiam refertur de Habraam: 20 

Quadam enim die dum coram sua staret ianua, transeuntes sub humana specie 
vidit tres angelos. Quos ipse suam domum intrare honesto vultu rogavit, pedes lavare, cibo- 
rum refectionen suimere, lassos artus sompno recreare. Ipsi vero, quoniam magna persona 
erat, concesserunt eius petitioni. Cum autem ad Loth venissent et iterum atyue iterum 
rogarentur quod tectum eius subintrarent, quia autentica non erat persona, velut coacti 25 
annuerunt. 

Juvenis senem interrogavit: Cum invitatus fuero ad prandium, quid faciam: parum 
vel nimis comedam? Cui senex: Nimis! Quoniam si amicus tuus fuerit qui te invitavit, 


5 


l parvum vel nullum hab. prof. C? — 2 nihil inde boni A — 4 sine fortuna Bx' M'Ms, sine infor- 
tunio C' Ch V — 6 inter Br! C’ChCtr KrU, fehlt meist — 8 aliquod ferc. Br! Kr V — 9 mittas in ore tuo Lab.; 
nec tantum panis mittas Lz — 11 ne forte strang. V; ne transgluteris Ms,. transguleris Barc W® — 13 
mortis vel pudibundae tussitationis Ch — quod sit ex parte sodalis R’ — 15 falsch curabile Lab. Br! Br’ C' 
— auch quando post pr.; quia p. A — man. non lotis H?P! — 16 tanguntur Barc Bx! Ctr Ms P! W: -— 18 invit. 
tead prandium viele Has. — 19/20 extemplo concede quoniam si denegares, pro malo haberet; si amicus est, idem 
facias; si autem alius, secunda vel t. v. W* — 19 si non Corp; sin autem non P®; si autem non KIM'UW; 
si vero non Br! H’Kr — 20 Hoc enim M!; Hoc autem ACorp — 21 coram suo tabernaculo Y — 22 cibario- 
rum V — 23 lapsos artus Br! Kr W*® — quon. autentica DL'!YV; magna pers. et autentica H’ — 24 conc. 
statim Bx'; consenserunt Cpt, acquieverunt e. p. Lab. — 24/26 Cum autem ad Loth... annuerunt fehlt Lab. 
— 25 alta non e. p. Ms — 26 concesserunt M! — 27 quid faciam fehlt Lab. 


N:o 4. 


Google 


XXVIl. Exem- ı0 


plum de Mai- 
mundo servo. 


ar 


15 


2 


) 


25 


38 


multum gaudebit; si autem inimicus, dolebit. Hoc audito risit puer. Ad quem senex: Quid 
rides? Puer: Recordatus sum verbi quod audivi de Maimundo nigro. 

uldam enim senex quaesivit ab eo, qyuantum posset comedere ÜCui ipse: De cuius 
6) prandio, de meo vel de alterius? Ait ille: Detuo. Maimundus: Quanto minus possumn. 
Senex: De alterius quantum? Maimundus: Quanto magis possum. 

Senex: Tu modo recordaris verborum cuiusdam gulosi, pigri, stulti, garruli et nugi- 
geruli et quicquid tale de illo dieitur vel eo amplius in eo invenitur. IJuvenis: Multum 
placet mihi de eo audire, quia quicquid de co est, derisorium est; et si quid de eius dictis 
vel factis mente retines, elouere, et habebo pro munere. Senex: 

ominus suus praecepit ei quadam nocte ut clauderet ianuam. Ipse vero desidia pressus 
) surgere non potuit et ideo dixit quia elausa erat janua. Mane autem facto dixit dominus 
servo: Maiinunde, aperi ianuam! Cui servus: Domine, sciebam quod volelas eanı hodie esse 
apertam, et ideo nolui eam sero claudere. Tunc primum comperit dominus quod propter 
pigritiam dimiserat et ait: Surge, face opus tuum, quia dies est et sol jam altus est! Cui 
servus: Domine, si sol iam altus est, da mihi comedere. Cui dominus: Pessime serve, vis 
nocte comedere? Cui servus: Si nox est, permitte me domire! — Alia vice dixit dominus servo 
noctu: Maimunde, surge et vide utrum pluat necne! Ipse vero advocavit canem, qui jacebat 
extra ianuam, et cum venisset canis, palpavit pedes eius. Quibus inventis siccis domino 
inquit: Domine, non pluit. — Alia vice dominus interrogavit servum noctu an ignis esset 
in domo. Ipse vero vocato murilego temptavit an calidus esset an non. Et cum invenisset 
eum frigidum, ait: Domine, non. — Juvenis: Pigritiam eius audivi; modo garrulitatem eius 
audire cupio. Senex: Dietum fuit quod dominus suus veniebat de foro laetus pro lucro, quia 
multum lucratus fuerat. Et exivit servus Maimundus contra dominum suum. Quem cum 
videret dominus, timuit ne aliyuos rumores ut mos suus erat diceret, et dixit: Cave ne 
dicas mihi rumores malos! Maimundus: Non dicam rumores malos, sed canis nostra parvuia 
Bispella mortua est. Cui dominus: Quomodo mortua est? Servus: Mulus noster exterritus 
fuit et rupit chamuım suum et dum fugeret, sub pedibus suis canem suflocavit. Dominus: 
Quid actum fuit de mulo? Servus: In puteum cecidit et mortuus est. Dominus: Quomodo 
exterritus fuit mulus? Servus: Filius tuus de solario cecidit ita «uod mortuus est, et exinde 


l multum dolebit Ms U; flebit H?, deflebit Kl — 1/2 Die Worte Quid rides? Puer erhalten nur in Br! Bx' 
CtrL'M!'MsTUW' — 2 Rec. sum modo quod aud. H?; Rec. fui verborum quae aud. Bx! — auch Maym., aber 
Marimundus U, Marmundus Ms — pigro Br? Ctr V— 4 an de alieno H? — 4/5 Sinn verderbt Lab. und sonst durch 
Augensprung hinter Maimundus (also nur die zweite Antwort erhalten) — 5 maius p. Corp — 6 modo fehlt Mg P'Y,; 
tu vero rec. Cpt; tu non rec. Corp; Vis me recordari verb. H®KI — 10 Dom. servo suo präec. Lab. und sonst 
— 11 surg. noluit H® — clausa est Br®Ch Corp; cl. esset C'C* — 13 de sero H? — cognovit H'’Kl — 14 aper- 
tam dim. CM! — fac ignem -fac opus tuum M!W' — 15 Serve male Lab., Serve nequam Bew: — 
16 Iterum dominus in nocte Lab. — 17 auch videas; et scias H® — annon BC ChE TV — 18 apud ian. M!, 
ante ian. A — 19 Iterum dom. ad eum noctu Lab. — 20/21 Et eum callidum inveniens ait: Domine, est ignis Ms 
— 24 al. malos rumores A M' P®V — Vide ne Br! Kr — 25 Nolo, sed canis A Corp E’Kl; Nequaquam, sed canis 
Barc; Servus: Canis C!Br®DLz M:M® — 26 Bispilla C?, Bispila H®, Bipella IL'MgMsP°:P*V, Bisbella P' U, 
Bisbila A, Bipilia E°, Bispia Kl, Bissclla Ms, Bipella Lab. (Br! Bx? W:); canicula vestra Pinella Be?; Dispella Br’, 
Dispellata Kr', Berbissa Ch; der Name fehlt z. B. Barce P® — 27 capistrum C'Ch; frenum Be? — 28Currens in 
put. cec. W* — 29 de solio ABr!'C'CorpCtrEMsP®°P UV -- decidit M! 

Tom. XXXVIL. 


Google 


39 


exterritus fuit mulus. Dominus: Quid agit genitrix eius? Servus: Prae nimio dolore nati 
mortua est. Dominus: Quis custodit domum? Servus: Nullus, quoniam in cinerem vertitur 
et quicquid in ea erat. Dominus: Quomodo combusta fuit? Servus: Eadem nocte qua domina 
mortua fuit, pedissequa quae vigilabat pro domina, oblita fuit candelam in thalamo, et ita 
combusta est domus tota. Dominus: Pedissequa ubi est? Servus: Ipsa volebat ignem extin- 5 
guere, et cecidit trabs super caput eius et mortua est. Dominus: Tu quomodo evasisti, 
cum tam piger sis? Servus: Cum viderem pedissequam defunctam, effugi. — Tune dominus 
contristatus valde ad vicinos suos venit orans eos ut reciperetur in alicuius domo et hospi- 
taretur. Interea obviavit cuidam amico suo. Qui cum videret eum tristem, interrogavit quare 
ita tristaretur. Ipse vero retulit sibi omnia, quae dixerat sibi servus. Amicus autem desolato ıo 
retulit versus amico, ut consolaretur eum, dicens: Amice, noli desolari, quia multotiens 
contingit homini tam graves adversitatum inundationes sustinere quod desideret eas etiam 
inhonesta morte finire; et statim eveniunt ei tanta commoda quod prorsus dulce sit ei prae- 
teritarum reminisci adversitatum. Sed humanarum rerum tam immensa fluctuatio variante 
meritorum ordine sumımi rectoris distinguitur arbitrio. Haec etiam prophetae Iob corro- ıs De saceularium 
borantur exeinplo: cuius animum non pessumdedit amissio rerum. Numquid etiam audisti instabililate. 
quod dicit philosophus: Quis potest in saeculo isto, cum mutabile sit, aliquid stabile habere, 
vel quis potest in hac vita aliquid durabile, cum sint omnia transitoria, habere? 
| Dixit Arabs filio suo: Fili, cum forte contigerit tibi aliquid adversi, noli nimis deso- 
lari nec nimis inde tristari, quoniam hoc est genus Deum negandi; sed Deum semper debes z0 
laudare tam de adversitate quam de prosperitate. Multa enim mala contingunt hominibus 
quae eveniunt eis ut maiora mala effugiant; et multa mala contingunt, quae in bono finiuntur. 
Et ideo laudare debes Deum in omnibus et in eo confidere, sicut dixit versificator: Cum 
fueris in tristitia, nihil inde sollicitus eris, sed omnia in dispositione Dei permitte et renuntia 
semper bonum futurum, et ita eris oblitus malorum, quia multa mala eveniunt, quae in bono 35 
finiuntur. 

Philosophus ait: Huius saeculi bona sunt commixta; non enim comedes mel sine 
veneno. 


1 egit Br! Ctr H®K1M' V -- 2 convertitur P°; versa est gleich häufig; conversa est M! W?; redacta est E? 
— 4 obl. fuit cand. (cand. in thalamo Be?) ardentem U; cand. quae in calamos cecidit et ita comb. est M! — 
6 et cecidit super caput die meisten Hess, wobei ignis als Subiect gilt. Das richtige trabs (oder trabes) haben 
E’H:KIP® PP V; dafür ignis Ctr W?, tectum P', magnum lignum I; et cecidit domus super eam U; et cecidit in 


 ignem Ms — 7 piger et iners AH’KIP® — Videns flammam ignis fugere compellebar. Talia tunc dominus 
audiens C? — definitam H?’Kl, extinctam A — aufugi H’Kl; effugi quia necessitas compellebat me C! —. 
ll ret. ei singula Kr; ret. seriatim quae servus ei d. W — W? gibt die Verse: O vos qui fletis lacrimis 


imponite lora Grata superveniet quae non sperabitur hora. Amice, noli -- 12 mundaciones M?; tam gr. adver- 
sitates C! C®H?KI1U — 13 protinus d. Br'Kr — 14 varietate H’KI — 16 non potuit deprimere M! — Nun- 
quam aud. Corp U — 17 commutabile E’Kl, mobile H® — 18 vel quis.... .. habere fehlt Lab. durch Augensprung 
— transit. et caduca H?; cum terrena sint trans. Bx! — 20 hoc cst gratiam Dei negantis M! — 24 sed. o. 
in disp. Dei perm. nach Bx! Corp Ctr H’Ms P! V; sed horam in disp. Dei perm. die meisten Hss. — praenuntia P!, 
praedica Bx'; et revertetur semper b. fut. M! — 25 bonum in fut Br?; bono futuro Lz — 26 finiuntur wechselt 
mit finiunt — 27 bona malis sunt comm. Bx! C?M'; mala et bona comm. B? 


N:o 4. 


Google 


XXVIIl. Exem- 
plum de So- 


crate (=Dio- .o 


gene) et rege. 


2 


2 


oO 


or 


40 


Alius: Quaecungue in saeculo sunt, commutabilia sunt; et quae ex eis tibi bona 
sunt ventura, licet sis debilis, tamen habebis, et malum viribus devitare non poteris. 

Alius: Quod pigro assequi desiderata donant, idem consequi cupita veloci negant. 

Alius: Se venustantem [semper] saeculum dedecorat, 

Et peroptantem se terra deglutit et vorat. 
Alius: Quasi in ictu oculi finitur gloria mundi, 
Et cum sit fragilis, non exoptanda videtur. 
roverbialiter enim Socratem dicunt saeculares tumultus devitantem et agrestem vitam 

P cupientem nemus incoluisse et tugurii loco dimidium inhabitasse dolium, cuius fundum 
vento opponebat et ymbri et quod erat apertum iocundo soli. Quem venatores regis inven- 
tum dum intuerentur et illuderent quoniam pediculos suffocantem, coeperunt avertere radio- 
rum solis amenitatem. Quibus ille placido vultu ait: Quod mihi non datis, auferre mihi 
non praesumatis. Talibus irati de lare quo degebat eum expellere voluerunt et in devia 
abducere, ne praetereuntis oculos domini tam vilis persona offenderet. Quod non valentes 
minati sunt ei dicentes: Vade ne quid mali ex protervitatis studio tibi contingat, quia rex 
noster et dominus cum familiaribus suis et primatibus est hac parte transiturus. Illos 
autem in se latrantes philosophus intuens: Non est, inquit, vester dominus ıneus dominus, sed 
potius mei est servi servus. Quod audientes et novercali vultu eum respicientes quidam eum 
detruncare proposuerunt, minus vero improbi donec sententiam regis audirent, parcere ei 
decreverunt. Dum vero in hunc modum decertarent, rex adveniens et quae causa litigii foret 
perquirens, quae gesta fuerant vel dieta famulis referentibus cognovit. Volens itaque rex 
quae sibi relata erant, turpia verane an ficta fuissent cognoscere, ad philosophum properavit 
inquirens quid de se philosophus dixerit. Qui sicut prius famulis, ita nunc sibi eum sui 
servi servum esse asseruit. Quorum sententiam verborum rex benigno affatu diligenter 
enodari sibi postulavit. Ad quem philosophus servata vultus dignitate leniter inquit: Voluntas 
quidem subiecta est et servit mihi, non ego sibil. Tu e converso subiectus es voluntati et 


1 in saec. fiunt C' — 2 deviare V, curtare Kr — 3 meist korrumpiert: Qui... donat, idem... 
negat; Quod .... donat, idem .... negat Lab. und sonst; Qui... donat id est consequi concupita vel loci 
negat Kr; desiderata bona idem . ... negat Br?. Für veloci die Korruptel vel loci Br! oder velociter Lab. 
oder velocius V — Die Verse 4/5 meist verunstaltel: Se per venustatem die meisten Hss.; Se venustate saec. 
decorat M?P'; Si venustatem Ch M'; Si pervenisti (!) autem saec. decorat P® (decorat auch Br? U); Sicut saec. 
transiens venustatem dedecorat C?; Severum stantem (!) saec. decorat Br! Kr — 5 Sic peropt. C*; Et per 
optante Br! Kr; sogar et potestatem (!) de terra deglutit et vorat M! — et devorat U — 7 non exoptantem 
se videt Lab, — 8 Proverbia Br'Mg — Socratem überall, nur Gr am Rande Diogenem nachgebessert. Prov. 
enim dixit Socrates quendam philosophum saec. t.C?Ch — regis Alexandri Ctr — 11 suffocantem invenerunt 
coep. P®, s. reppererunt c. Barc Ch, suff. viderant coep. W®; quon. ped. suffocabat A Br! Bx? Kl — cocperunt 
stare ante radios solis ita quod sol non dabat philosopho H? — 11/12 radios solis ad eum ingredientes M! W' 
— 12 amen. et sibi ipsis umbram facientes W? — plac. ac mansueto vultu H® — 12/13 Quod mihi donare non 
potestis, mihi ne aufferatis PP W® — 13 de loco quo degebat Ch, de loco in quo sedebat H?; de dolio C?; 
de vase A — inde de via W'; inde vi V; extra viam W?; et a via removere Barce — 15 Vide gleich häufig 
— 16 et proceribus sive prim. (Glosse) V; et privatis A — in hac parte CorpKlYV; hanc partem H? — 19 pro- 
tervi minus A; nimis improbi Br! Corp, minus probi H°; hinter propos. in C?: quidam vero excoriare — 
20 litigandi Ms — 21/22 quae... verane fehlt Lab. — 24 affectu Corp H?M'; ben. vultu et affectu PP — 
26 econtra CorpKl, e contrario Ms W° 


Tom. XXXVI. 


Google 


41 


sibi servis, non ipsa tibi. Itayue servus es eius, qui mihi servit. Tunc rex defixo paululum 
visu sic coepit loqui: Ut patet in verbis tuis, nihil meae potentiam gloriae vereris. Cui 
philosophus in angustam suae mentis sedem receptus ait: Scis ipse nimium tibi ambitionem 
rerum mortalium dominatam fuisse et materiam gerendis rebus te optavisse, quo ne virtus 
tua ut ipse faleris consenesceret tacita; sed ob cupidinem gloriae sicut rei sinceritas est fecisti 
adipiscendae. Quae gloria quam sit exilis et totius vacua ponderis, sic considera: Tuae prae- 
teritae gloriae potentia, utpote quae iam nulla est, metuenda non est; sed neue futura, 
cuius eventus dubitabilis et incertus est; de praesenti constat quod ita parva est quod 
momentanea quasi in ietu oculi sit annullanda: ob hoc ergo in nulla parte sui est formidanda. 
— Perceptis itaque philosophi verbis rex ait complicibus suis; Servus Dei est! Videte ne 
quid molestum ei faciatis aut inhonestum. 

Item discipulus magistro: Cum saecularia ita sint exilia, cur praeparamus tanta quasi 
durabilia? Magister: Quoniam vitae terminus est incertus. Et philasophus ait: Operare pro 
futuro saeculo quasi nunc sis ınoriturus, et pro praesenti sicut semper victurus. Melius 
enim est quod post mortem tuam a te quaesita habeant inimici quam in vita tua egeas quod 
tibi subveniant amici. 

Alius: Saeculum est quasi transitus: ob hoc itaque cum honestate tibi omnia pro- 
vide, quia brevis est cursus vitae. 

Alius: Saeculum et quasi pons: transi ergo, ne hospiteris. 

Et alius: Saeculum est quasi pons instabilis: cuius introitus est matris uterus, et 
eiusdem mors erit exitus. 

Dicit versificator: Mors est porta patens terrenis pervia cunctis; 

Sed quaero post hanc quae sit habenda domus. 
Est enim domus delitiarum deo famulantium; est et diversa poenas promerentium. 

Arabs interrogavit patrem: Quomodo domum delitiarum et gloriam eius lucrari 
potero? Pater: Quicquid melius et pretiosius habes, repone in ea custodiendum, et invenies 
cum illuc veneris tibi paratum. Filius: Quomodo possum in eam domum pecuniam praemit- 
tere, cuius hostium nondum novi adire? Pater: Audi yuod feeit filius consiliarii regis post 
obitum patris. Filius: Pater, fare, nec subterfugiam monitis obedire. Pater: 


l quae mihi serv. CorpCtrH®KlKrM!P® — 2 paret Br!Kr — nihilum esse potentiam confi- 
teris Lab.; humanae für mere Barc — 3 in angustia Br! Ch Kr P*V, meae mentis Corp — 4 finales quo für 
quod nur ChKr Ms TW’ — 5 consenesceret korrumpiert in consuesceret Lab. assuesceret M', cognosceret Br! 
— ob cupiditatem Cpt W® — 6 gloria potentiae H’KIKrU — 8 ev. instabilis Be', debilis P®, dubius W® — 
10 Perc. denique gleich oft — commilitonibus suis Bx! — 12 Cum celeria Lab. — sint labilia et transitoria V 
— properamus ad tanta Br’; properamus ad ea Ch — 14 non für nunc CorpCh — 15 egeas et quaeras P?Y 
— 16 inimici Lab. Cpt -- 17 Saec...... transitus fehlt Lab. — quasi transiturus A Mg YV; quasi ros matu- 
tinus Barc — 19 Diese Sentenz fehlt Lab. — 20 für pons falsches fons Lab. (Br? Lz M: MP: P'° W°), portus L? 
— 23 quae sit amena domus Barc — 24 verderbt diversa poena Br’Corp M'M°Y; diversas poenas Lz M! W° 
— est et domus tenebrarum p. prom. P? — 28 non novi gleich häufig — Fac quod fecit M'! — 29 vere für 
fare Br! Kr — ne subterf. Br! Kr Lz Ms P?; ne subfugiam A Y 


N:o 4. 6 


Google 


20 


De vilae termino. 


XXIX. Exem 
plum de pru- 
denti consilia- 
rii regis filio. 


m 


42 


ex quidam sapientem habuit consiliarium et familiarem, qui tandem legibus naturae favens 
R parvum reliqyuit heredem bene disciplinatum et curialen. Cui totam quae magna erat 
possessionem et divitiarum acervos subscripsit et morti cessit. Quo facto rex puerum ad se 
vocavit et de patris occasu ne plus iusto doleret admonuit, et quaecumque pater illi regenda 
dederat testamento, firmavit et insuper quod aetate eius exigente in patris locum susciperet 
eum promisit. Inde valedicto iuvenis laetus ad propria remeavit Quem rex oblivioni tradidit, 
nec ipse ad regem remeare festinavit. Longo temporis intervallo in eadem regione qua puer 


"inerat, coeperunt adeo egere quod ciborum inedia periclitarentur fame. Quod vVidens puer 


25 


30 


bonae indolis animo condoluit, condolens horrea deplevit et panperibus distribuit et de penu 
vinum extraxit et carnes quas habebat egentibus erogavit. Et crescente penuria decrescens 
pecunia indigentibus non suffecit. Postea vero dato pro annona thesauro vitam fame vel siti 
laborantium quousque potuit sustinere non distulit, nec suffecit. Hoc idem de vestibus et 
de lapidibus pretiosis egif. Et sic transiit circulus anni, in quo non paucos jam mortis nexibus 
irretitos liberavit. Erat autem’in eadem regione yuidam regis praescripti notarius, qui livoris 
macula tactus puero invidebat et graves inimieitias contra eum latenter exercebat. Qui 
regem erga puerum in iram exasperabat hiis verbis: Domine, lenitas vestrae maiestatis in 
vestri filium consiliarii, cui pater infinitam reliquit pecuniam, ne dicam stulte, nimium mollis 
extitit: modo namque nec vos nec ipse pecuniam habetis, quam jipse insulsus superflue 
dilapidavit. Rex vero talibus in iram commotus po puero legavit. Cui talia dixit: Insipiens 
fili sapientis, iners artificiosi, prodige largi, ut quid divitias sapienter congregatas et tibi ad 
servandum commendatas dedisti perniciei? Ad haec puer visu in terram defixo — principis 
etenim vultuositatem utpote torvis inflammatam luminibus verehatur: Domine, si pace 
vestra licet .dicere, non ut quibusdam videtur stultus patre sapienti vobis sum relictus. 
Pater etenim meus congregavit thesaurum, congregatum unde fures rapere possent collocavit 
et mihi cui possetis auferre vel ignis posset comburere vel aliquis casus eripere reliquit. 
Ego- vero eundem ibi collocavi ubi fideliter sibi servabitur et mihi. Rex autem quid inde 
fecisset rogavit. Puer vero quid et qualiter egerat retaxavit. Comperta denique iuvenis 
astutia remuneratum prius rex eum coram circumstantibus laudavit, laudato patris servitium 
recompensavit. Qui exinde lucrando novas et maiores prioribus divitias adquisivit. — Hoc 
modo quod pretiosius habuit filius consiliarii regis in domo delitiarum thesaurisavit. 


+ 


1 legi nat. P® — satisfaciens M! — 2 maxima Ms — 4 gerenda Br!'Kr — 5 testimonio die meisten 
Hss (auch Corp), — requirente W?, augente A — 6 (Juam rem rex Br! Kr — 7 remeare properavit gleich häufig, 
rem. procuravit Barc — 8 coep. multi H: Kl, coep. homines U, coep. gentes P'; coepit gens W® — cib. 
miseria M!, quod fame H’ — 9 horrea aperuit Ms; horreum implevit Br? — 10 habebat aus Corp W°, fehlt 
sonst — 14/15 qui livore maculatus Br' Kr — 16 maiestatis Hase's Coniertur (ed. Schmidt p. 164). Zumeist 
moralitatis (auch Lab. Barc); mortalitatis A Br! Br’ KIM?:P'PoitT, immortalitatis V, mentalitatis M?, moro- 
sitatis W2, mansuetudinis Lz — 17 stulta U — nimis Corp — 18 existit A — 19 dissipavit W', devastavit Bare 
— 20/21 tibi servandum Corp Kr M'MsP°PoitV, tibi servandas Br!’ Kl — 22 tumultuositatem Lz; vultum 
. inflatum Ms — in pace M? V, cum pace W?, salva pace C?; pauca M! — 23 stultus p. sapiente ortus V — 
25 posset aus Barc P®, fehlt sonst überall — 26 ubi totum H’KI — 27 retractavit M?®, recitavit C*Ch I W“, 
revelavit V, retulit Br?H, retexuit U — 28 peritia gleich oft, bonitate Barc, industria C*Ch — 30 verschrieben 
divitiarım AW? 


Tom. XXXVIU. 


Google 


43 


Auditis sermonibus patris fillus inquit: Juvenis iste sapienter egit et magnae Specimen 
bonitatis in se futurum indicavit. Et fecit sicut philosophus fillo suo praecepit dicens: Fili, 
vende hoc saeculum pro futuro et utrumque lucraberis. Quod ita contigit. 

Alius corrigens filium suum dixit: Fili, pro futuro saeculo operare, antequam mors 
segreget te ab opere. 

Alius: Vide ne decipiant te saeculares deliciae et irretitus fallaciis saecularibus 
mortis venturae obliviscaris, ne tibi contingat siecut latroni domum divitis ineunti. Cui filius: 
Ede, pater, quid accidit? Pater: 

onum divitis fur intravit et diversis eam gazis plenam invenit. Hinc stupefactus de 
D) diversis diversa et de pretiosis pretiosiora eligere studendo curavit; et yuaeque vViliu 
relinquens in eligendo tempus consumpsit, donec dies adveniens quid facere vellet detexit. 
Expergefecti de improviso vigiles domus in eligendo furem reperiunt, capiunt, inde loris et 
fustibus caesum in yma carceris detrudunt. Ad ultimum data sicut de iam confesso sententia 
amaras audiens historias capitalem subiit sententiam. Qui si tamı prope diem venturum 
praecogitasset, ne loris et fustibus caederetur, ve) quod gravius extitit, ne capite privaretur 
praecavisset. j 
Alius philosophus: Huius saeculi divitiae sunt transitoriae sicut hominis sompnia 


10 


— 


5 


dorinientis: qui evigilans quaecumque habuerat in aperiendo uvculos irrecuperabiliter perdidit, 


sieut vulgo dieitur: 

pilio quidam in sompnis mille oves hahuit. Quas mango «uidam cupiens emere, ut carius 
() venderet, sicut sompnianti visum fuerat pro unaquaque ove duos solidos dare volebat. 
Sed qui vendebat, cum Jduobus solidis denarium pro unaquaque poscebat. Illis contendentibus 
de pretio hoc modo sompnus evanuit. Sed venditor dum esse sompnium comperit, nondum 
apertis oculis clamare coepit: Pro unaqyuayue mihi viginti denarios tribue, et quotquot sunt, 
tecum abduces! 

Hunc vero in modum transeuntia mundi gaudia sectantes et diversis ut retineant in- 

hiantes de improviso veniens dies, id est finis vitae, intercipit et quaeque cupita velint 
nolint adimit. 


‚l specimen aus KIT, dafür speciem die meisten Hss, spem Be? P' W?, speculum Corp. Poit, experi- 
mentum M' Ms W' — 1/2 speciem in se futuram ostendit Barce — 5 ab opere corporali die meisten Has; a morte 
corporali W*; ab hoc corpore Barce; a corpore et ab opere Br'Kr; mors aniımam separet a corpore H? — 
6 auch divitiae — 10 pret. de omnibus elig. Corp. — 10/l1 et quae vilia relinqyuere iudicans P® — 11 linyuens 
Bx'C!ChCptKIU — 12 auch Experrecti; Experti V — de strepitu improviso Ü? — 13 funibus APP_—- 
caesum et ligatum H?KI; caesum funibus ligant et ad ultimum ad patibulum ducunt P® — 14 sententiam ama- 
ram aud. cap. H® — cap. subiit poenam IW* — Quodsi Corp V — 15/16 cap. truncaretur praec. Bx! — 20 da? 
den Schreibern dunkle mango (erhalten nur in ChCorpCtrV (manggo Corp) fiel meist oder die Stelle wurde 
umgewandelt in: quas magı.o quidam pretio cup. emere. Seltsam quas ymago cup. em. T; quas alius cup. 
magno em. pretio Barc; «uas carnifex cup. em. ut carnes (verlesen für carius) venderet U — 21 sicut somnia. 
tim (in sompniis Ch) viderat C?Ch — 22 pro unaqu. plus poscebat Lab. Barc — 23/24 non ap. Lab. — 24 viginti 
quinque Lab. — 25 abduc Lab., abduce Bare CtrT, abducas Br'; falsche Lesungen adducas A Bg'Bx’Kr, 
adduc Bx' Lz M®, adduce Eh Corp Ms YV, tolle C! — 27 quaecumque cup. Br'ChH’KIKrM'M:V — 28 amit- 
tut AO M'Ms U 


N:o 4. 


Google 


XXX. Exem- 
plum de 1a- 
trone qui ni- 
mia eligere 
studuit. 


2o XXXI. Exem- 


25 


plum de opi- 
lione et man- 
gone. 


De morte. 


44 - 


tem filus: Mortis nexus aliquo modo fugere poterimus? Pater: Miniine, quia illius incu- 
| rabilis est morsus, nec medicis artibus eius avaras fugiemus manus. Filius: Quomodo ergo 
ne nimis laedat sustinebimus? Pater: Fac sicut dieit versificator quidam: 
Quod vitare nequis constanti sustine mente! 
5 Sic quae dura fuit mors tibi mitis erit. 
XXXll. Exem- ictum est de quodam philosopho quod per antiyguum transiens cimiterium laminam vidit 
plum de phi- D marmoream cuiusdam mortui cineribus superpositam; sed in ea versus inscripti verba 
losopho per sepulti praetereuntibus loquentis exprimebant hoc modo: 


cimiterium a 
Tu prope qui transis nec dicis: aveto! resiste, 

transeunte. 

10 Auribus et cordis haec mea dicta tene: A 

Sum quod eris; quod es ipse fui, derisor amarae 
Mortis, dum licuit pace iuvante frui. 
Sed veniente nece postquam sum raptus amicis 

Verba mortwi Atque meis famulis, orba parente domus 

culusdam. 


15 Me contexit humo deploravitque jacentem 
Inque meos cineres ultima dona dedit. 
Inde mei vultus corrosit terra nitoren, 
Quaeque fuit formae gloria magna iacet. 
Meque fuisse virum nequeas agnoscere, Si iam 
20 Ad visum fuero forte retectus humo. 
Ergo Deum pro me cum pura mente precare, 
Ut mihi perpetua pace frui tribuat. 
Et quicumque rogant pro me, comportet in unum, 
Ut mecum maneant in regione poli. 
25 Relectis iterum et iterum versibus istis, saecularibus postpositis, factus est heremita philosophus. 
XXXIll. Exem- tem dietum est de Alexandro quod sepultura eius foret aurea et in pervio omnibus atrio 
plum de aurea I posita. Ad quam plurimi convenerunt philosophi, de quibus unus ait: 
Alexandri Alexander ex auro fecit thesaurum: nunc e converso aurum de eo facit thesaurum. 
DUNER Alius: Heri totus non sufficiebat ei mundus: hodie quatuor solae sufficiunt ei ulnae. 


l effugere Kl — inevitabilis C' — 2 medliei Corp; medicinis nec artibus P! — richtig avaras Barc 
Be? Bx' Ctr H’klLzM' MP°P®T; duras Cpt, amaras die übrigen Hss — 4 suscipe Lab. AD H’ILz M!: m: W? — 
6tumbam vidit Bx'! — 7 versus sculpti W? — 10 Auribus et corde A Br' Bg' Bx' Bx’Ctr Mg P?P: P® U, ac corde Be; 
Auribus et dietis MsT -- nunc mea Br! Kr Mg, sed mea U — verba Lab. Ch Kl Lz M: M: W? — ipse fui alle Hess. 
— 12 vivente M? W?, tumante Be’ — 17 corrodit Lab., correxit Ms — 18 gratia Bx! — gl. vanaM* — latetCh, 
cadit Lab. — 19 cognoscere Ch — 20 retentus Bg! Bx! Ms, relictusP'P® -. 22 Quatinus aeterna det mihi pace 
frui Lab. (Lz M’M:P: W°) — 23/24 häufig rogat.... maneat — 23 ad unum E?Lz M?’W?, yd unum Lab. P*, id 
unum GrM?’, ad ymum P'; componet in ymum Be'; oportet in unum H®’Kl; nunc opto per unum Ms — 
24 caeli Bx'! — 27 fieret Corp, erat Bx — 26 omn. arbitrio M? — 27 proposita Ms — xxxıı philosophi Barec 
— 28 facit Bx!C! Corp MP!ıT — 29 suffecit M?, suffecerat W* — urnie Barc. Kl hat Glosse: vel hodie est 
minimo loco contentus und setzt drei Sprüche hinzu: 
Alius: Heri se ipsum ignorabat: hodie quod terra est cognoscit. Alius: Heri fuit: hodie est quasi non fuisset. 
Alius: Quod heri seminavit hodie metit. 


Tom. XXXVIIJ. 


Google 


Alius: Heri populo imperavit: hodie populus imperat illi. 

Alius: Heri multos potuit a morte liberare: hodie nec eius iacula valuit devitare. | 

Alius: Heri ducebat exereitus: hodie ab illis ducitur sepulturae. 

Alius: Heri terram premebat: hodie eadem premitur ipse. 

Alius: Heri gentes eum timebant: hodie vilem eum deputant. 

Alius: Heri amicos habuit et inimicos: hodie habet omnes aequales. 

Sed de triginta duobus philosophis eircumstantibus quid quisqne de potentissimo rege 
dixerit, memoriae longum est reducere. 

tem heremita philosophus hoc modo. versibus suam correxit animam: Anima mea, scias et 

I cognoscas, dum potentia est in manu tua, quid opereris, antequamı de tuo movearis loco 
ad domum, in qua manet iustitia, et ad portam loci iudiecii, ubi leges in rotulo quiequid tua 
manus egerit in hoc saeculo. Et angeli de caelo a dexteris et a sinistris discooperient et 
renuntiabunt consilium tuum et quiequid a te fuerit excogitatum. Et ante Deum veniet tuum 
iudicium et una lance quicquid boni et alia quicquid mali egeris, sed uno et eodem declara- 
bitur examine. Et omnes tui fratres et amici non invenient tuam redemptionem, et ob hoc 
te deserent et omnino dimittent. Hodie itaque redemptionem accipe, id est: bonum fac assidue! 
Et antequam veniat dies summonitionis, ad Deum revertere et non dicas: cras revertar et 
non morabor, quia sic crastinantem te impediet concupiscentia vel forsan retinebit dies 
extrema. Itayue dierum saeculi reminiscere et generationum annorum antiquorum, qui ones 
transierunt, et inde accipe sensum. Ubi sunt reges, ubi principes, ubi divites qui thesauros 
congregaverunt et inde superbi fuerunt? Modo sunt sicut qui non fuerunt, modo sunt finiti 
sicut qui non vixerunt, modo sunt sicut flos qui de arbore cecidit, quo ulterius non redit. 
Non timeas, anima mea, ron timeas nimis! De saeculi adversitatibus non oriatur timor 
tuus! Time tui diem iudicii, paveas tuorum multitudinem peccatorum! Memento tui creato- 
ris, qui tuus iudex est et testis. 

Heremita quidam quaesivit a quodam magistro: Quid facam in hoc saeculo, quod 
me praecedat in alio? Respondit magister: Fac quod est bonum in genere tuo. 

Alius heremita per vicos clamabat: Ne tradatis oblivioni durabilia pro finem habituris. 


2 multos populos Barc Lz M’M? W° — iaculum Kl, ianuam Ms — 3 ducitur et datur sepult. Lab. — 
et sep. datur et vermibus W? — duc. ad sepulcrum Br!Kr — 7 Zusatz L?: Item alia huiusmodi de eo et de 
aliis dieci possunt: Heri videbatur, hodie occultatur. Heri dives, hodie pauper. Heri habundabat deliciis, 
hodie non habet quid comedat. — 7 de viginti duobus Lab. E’ M!, de viginti phylosophys Lz M, de-xvı- phil. P' 
— 8 adducere C!Ch — 9 versibus fehlt M'M?M:2W' — 10 operaris Lab. — 11 loci fehlt oft — et legesP® — 
in titulo P! — 12 häufiger egit — ubi angeli a dext. Lab. — 14 egeris ponderabunt Be! -- 16 Hodie iam M? 
— fac cottidie M! — 17 consummonitionis P®, consummationis M! Ms --- convertar M! W' — 18 te decipiet Kl 
— detinebit Lab. — 20 duces statt divites Corp; duces ubi divites Ms — thes. thesaurizaverunt Lab. — 
21 qui nunquam fuerunt Br! Kr — 22 sicut folium quod arbore decidit Lab. (B?Lz M:M?°); sicut flores qui 
de arboıe descendunt quo ultro non redeunt M! — Ms fügt hinzu: Modo sunt sicut foenum agri quod post- 
quam falce secatur sole aestuante statim exsiccatum est. Unde quidam sapiens dixit: Omnis caro foenum 
est et quasi flos agri omnis gloria eius — 23 unde oritur t. t. C!C? — 25 iudex erit BrBx'KIKrM'U -- 
26/27 fehlt Lab. — 27 praec. in futuro AH?KI — in genere suo Bx' Bx’D — 28 durabiliora M? 


N:o 4. 


Google 


XXXIV. Exem- 
ı plum de here- 
mita suam 
corrigente 
animam. 


25 
De alüs heremi- 
tarum diedis. 


De timore Det. 


Epilogus. 


[2 


46 


Alius vociferabatur: Diligite animas vestras quantum et corpora, et proficietis. 

- Allius: Nolite oblivisci eins qui non obliviscetur vestri, et servite gubernatori. 

lius: Timete Deum, quia timor Doniini elavis est ad omne bonum et ad pereipiendamn 
Ä gloriam conductum. De quo Salomon in Ecelesiaste ait: Finem loquendi omnes pariter 
audiamus: Deum time et mandata eius observa; hoc est enim omnis homo. Et cuncta quae 
fiunt, adducet Deus in iudieium pro omni errato, sive bonum sive malum sit. 

- Ob hoc jgitur immensanı Dei omnipotentis clementiam supplices exoramus, qyua- 
tinus bonis nostris operibus praecedentibus post distriei diem Judicii a dextris fili sui 
collocati aeterna requwie cum suis fidelibus mereamur ‚perfrui in aula caelesti, praestante 
domino nostro Jhesu Christo, cui est honor et gloria cum Patre et Spiritu Sancto per infinita 
Saeculorum saecula.. AMEN, 


2 obl. quod non obl. die meisten Hss; obl. Deum quoniam non obl. P*; obl. qui non obliviscuntur 
Br! Kr Mg — 4 conductus Barc Kr M' M: Y, contractus Bg' Kl, conatus H’ — in Ecclesiastico P* U; in Eccl. Deum 
time et cuncta etc. Lab. — 5 aud. dicens admonuit A Bg'H’KIMg — 5,6 quae sunt Corp, quae fuerunt Bg', 
quae fuerint BrrChM?W' - 7 exoremus Bg’Br!'Bx'ChV — 8 distincti Ms, extremi Barce — 9 collocari et 
aet. AM?M°’V — annuente dom. M! W? — 10 eodem domino AV — cum patre et filio et sp. s. P'! W?. 


Google 


GLOSSARIUM 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Glossarium. 


Habraam tres angelos transeuntes sub humana 
specie suam domum intrare rogat 37,2» (cf. Gen. 
18,1 sq.). 

absque (= sine) mora 19,3; aliquo forisfacto 24,2: 
aliquo peccato 24,24; omni incommodo 26,2. 

adquiescere c. Inf. manere 6,3; remanere 36,5. 

Acegyptiacus (amicus) 4.3; 5,4: 5,12; medici Acgyp- 
tiaci &,17. 

Aogyptus 4.11; 4,13; 5,17; 20,22. 

aggredi viam 25.25: iter 26,21. 

Alexander rex, cui Aristotiles epistolam compo- 
suit 10,1; 34,21: ad Alexandri sepulturam auream 
triginta duo philosuphi conveniunt 44,36. 

amen 1,9; 2,11; 46,11. 

amodo (= nunc, deinceps) 22,8; 29,1; 33,25. 

angeli 27,17 sq.; 37,22. 

anima ab heremita philosopho corrigitur 45,9. 

annullare 41,o. 

antiquus homo 20,2. 

Arabicus 11,24; 36,2»; castigationes arabicae 2... 

Arahs 7,3; 9,1; 41,25: castigat fillium 12,10; 261; 27,1; 
31,25; 33,3; 35,21; divitiae Arabuyı 14,2. 

Aristotiles in epistola sua quam Alexandro regi 
composuit 10,1; 34,21. 

armariolum cordis 22,17. 

arripere iter 9,6. 

artiflciosa (=callida) anus 18.1; artificiose di- 
cere 27,12. 

aspirare sapientia 1,. 

assare 31,6. 

associare se alicui 6,24; 7,5; 25,26; 30,5; 36,31. 

atrium omnibus pervium ubi erat Alexandri sepul- 
tura aurea 44.26 [videas hanc vocem apud Hagen- 
meyer, Anonymi Gesta Francorum (Heidelberg 
1890), p. 286, n. 62]. 


Google 


aula caelestis 46,». 

autentica persona 37,2. 

avieula 13,31: 3lı sı. 

azimns (a@&vuos) azimum consilium 34,3. 


Balaam 3,». 

Baldach urbs 4,11; 4,13; 5,5 sq. 

benedicere 29,1; 31,12; 34,2. 

henefactor 3,13. 

Bispella canis parvula 39,28. 

blasphemare (Biaagnusiv, gall. blasmer) = vitupe- 
rare 9.e. 

bolus (BoAos) 37,9/10. 

burgenses 27,3 sı. 


camera 14,1: 14,10. 

camerarius 28,18. 

camisia 19,14. 

chamus (xnuos) 38.7. 

cantatrices 4,2. 

cappa 12,2. 

cappatus 12,18. 

caputium 12,19; 12,22. 

carmen (gall. charme) quo oculus confirmatur 14,22; 
carmen volandi secure causa 33,18 sq. 

castigare (=coercere, gall. chastier) uxorem 3,12 
filium 26,1; 27,1; 29.16; 31,21; 31,25; 33,3: 33,5. 

castigatio (= ammonitio) 2,4. 

catholica fides 2,1. 

cimiterium (xosunzr,gıor) 44,6. 

civitas (= urbs) 26,3 sq ; 35,27; 36,2. 

clamor (= accusatio) 33,17. 

elericalis disciplina 2,9. 

clericus 2,9; 9,27; 9.20: 13,1; 13,10. 

coadunare ossa 29,28. 


50 

cofrus 21,15 sq. 

comestibiles fructus 31,2. 

commasticare bolum 37,10. 

commendatio pecuniae 21,27. 

comparare (= emere, cf. Ter. Eun. 2, 3, 63). ovos 16,11. 

compendium (i. e. via brevior) 26,7. 

compingere libellum 2. 

complacere 4,2. 

eomplementum Deus est totius boni Cr 1,3. 

complexio (= natura) hominis 1,18. 

complices 41,ı0. 

eompositor libri 1,ı. 

compunetio (= dolor) 16,27. 

computare (= numcerare, gall. compter) 8,3; 36,13. 

concordare rusticum et lupum 32,9. 

conceupiscentia humana 45,18. ö 

conditor (= Deus) 1,12. 

confortare (= consolari, gall. conforter) 20,19. 

congemiscere 33,2. 

eongrue haut c. nobilitatein reservare 8a. 

considerare modun 25. 

eonsilium (== secretum, gall. conseil) revelare 6,%: 
tacere 36,23; renuntiare 45,13: consilium abscon- 
ditum 6,22; consilio loqui alicui 32,8. 

consocius 28,21. 

constellatio dura versificatoris cuiusdam 7,28. 

consuetudines (= tributa vel vectigalia) condonare 
36,7. 

consulere c. Inf. (= suadere) 3,%. 

contrarium (=damnum, gall. contraire) facere 10,1. 

conversatio (= vivendi ratio, vita) mala 11.. 

converti ad Deuin 35,12. 

corroborare exemplo 39,15. 

crastinare 45,18. 

creator (=Deus) 1,14: 34,9; 45,24. 

creatura (=homo) 9,18; 34,9. 

credulitas (= fides christiana) 2,10. 

criminale (= peccatum) 35,2. 

curia regis 23,2; 23,5. 

curialis homo 42,2; est curiale post prandium ma- 
nus abluere 37,15. 


deargentatum ferrum 21,ıe. 

deglutire 40,s. 

dehortatio 20,14. 

deliberare (= liberare, gall. delivrer) 16,ar. 

deputare a)= putare 27,13; 45,5. b)= mandare L,s: 
17,5; supplicio dep. 5,23. 

derisorius 38,. 


Google 


desolari (= contristari) 39,11; 39,19; desolatus 39,10. 

deteriorare oculos 37,15. 

detruncare (= occidere) 40,19. 

deviare aliquem 32,18. 

devitare (=tacere, omittere) 6,2. 

diabolus 18,12; 20,3... 

dilapidare pecuniam 42,18. 

dimidietas unius amici 3,18. 

dimittere a) (=: relinquere) domum 22,21. b) (= oımit- 
tere) 38,14. ce) c. Inf. (. . permittere, sinere) intrare 
15,19; exire 16,1; abire 31,7; d. boves quietos 32,14. 

diseiplina (= doctrina) 2,9; 8,2. 

disceiplinatus 2,9; 9,7; 42,2 

discooperire (= detegere, gall. d6couvrir) consi- 
liun 45,12. 

dispendere parce sua 30,16; pecuniam 30,2. 

dispensa (opp. redditus) 35,21 Sq.; 36,12. 

disponere (= in animo habere) 25,27. 

diutinare (= morari) 22,5. 

dogma (ööyu«) = doutrina 8,2. 

domina (vocat.) 15,11: 15,26; 18,3. 

domine (vocat.) 25,37: 2924/25; d. rex 9. 

dolositas (= calliditas) 19,6. 

duleiflcare 2,2 


Ecelosiastes Salomonis 46, (uf. Kecles. 12, 13/14). 
Edrie lingua arabica = Enoch 2,16. 

elemosinam facere 3,2. 

Enoch philosophus 2,18. 


heremus (£onuos)?39,8; 39,18. 

heremita 44,25; 45,9; 45,26; 49,28. 

heremitales panni 21,s. 

se erigere (= surgere) 14,2. 

esse (gall. estre) suum 19,18; tuum 20,5. 
. 9 ® 

exosus vitae 29,7. 

exspatiari 13,1. 


Neticius simplex rusticus ad ficticia deputatur 27,13. 

fideles ji. e. Christiani 46,9. 

fides catholica 2,11; 2,14. 

firmare hostium 19,13; 20,2. 

forisfacere (=peccare, delinquere, gall. forfaire) 
20,1; 29,6; 29,8. 

forisfactum (gall. forfait) 24,2. 

fortunium sine fortunio servire 37,4. 

frater (vocat.) 25,6; 29,15. 

fraudulenter auferre 23,1:. 

frustatim vitulus comminutus 3,2. 


Tom. XXXVII. 


generationes dierum antiquorum 45,1r. 

generositas (=nobilitas) 8,25; 9,3; 9,». 

gens ="homines 12,2; 13,3; 13,1. 

gibbosus 12,12 sq. 

glorificare 10,:. 

gluto (= gulosus honno, gall. glouton) 37,10. 

Graeciae rex crudelis gentibus 34,25. 

gratia sancti spiritus 1,5; Dei 24,1. 

& L 

habere pro magno c. Inf. 7,14; in reverentia ha- 
beri 3,3. 

habilitas loci 30,26. 

herniosus 12,16 sy. 

Hyspania 21,2. 

Hyspanus 20,2. 

hispida caro aviculae 31,s. 

homo (gall. on, 'man’) 37,5. 

hospitari in domo 24,13; 39,8; 41.19. 

hospitium (= habitaculum) exploratoris 13,3; latro- 
nis 33,33: Mariani philosophi 35,7. 

(h)ypocrisis 2,25; 2,27; 3,1; 3,4. 


ieiunare 3,2; 17,10; 28,7. 

illustrare claritate 1,«. 

impetiginosus 12,ıe. 

impetigo 12,2. 

incarcerare 95,15. 

incestitas 20,1. 

incidere pannos 28,14. 

incisor pannorum 28,10 sy. 

incurabilis morsus mortis 44,ı. 

indisciplinatus 9,2«. 

industriae septem 10,3; 10,17; 11,1. 

inertia (= malitia) temporis 9,30; 10,14. 

infernum via brevis ad i. 26,28; duci in infernum 
27,20; 27,26. 

infirmari 4,1; 28,6. 

infirmitas (= morbus) 4,13; 4,19; 17,11, 17,15. 

ingenium (=calliditas, astutia, gall. engin) 13,8; 
14,3; 16,3; 18,14; 19,8; 20,13; 20,10; 32,23; 33,23 bonum 
ing. 22,1; naturale ing. et artifieiale 22,15; ing 
philosophiae 25,2. 

inhiare diversis gaudiis ınundi 43,26. 

iniungere nomen 2,. 

inobediens Deo 2,22; 2,24; 2,26. 

instructio (= doctrina) 15,14; 36,23. 

integer (opp.. dimidius, gall. entier) amicus 4,8. 

interrogare (=exposcere) denarium 12,22; pecuniam 
25,11; 25,15. 


N:o 4. 


‘ 


Google 


inundationes adversitatum 39,12. 

inventor census 24,23; 24,26. 

invicem ad invicem (=inter se) dicere 27,8. 
Iob propheta 39,15. 

irrecuperabiliter perdere 43,18. 

iste = hic passim. 

ita 30,2. 

Iudaeorum auctoritas 37,18. 

iustifleare (= coercere) uxorem 3,11. 
iustitia (= iudex) 23,17; 23,23; 24,1 sq.; 45,11. 


Janx aequa lance partiri 6,9. 

laudare (= suadere, gall. löer) 18,:. 

leccator (gall. lecheor) 7,5 sq.; 9,27 sq. 

legare pro aliquo 42,10. 

levius (= facilius) sperquirere dampnum 6,4; pe 
cuniam suam recuperare 22,4; habere consi- 
lium 33... 

liberales septem artes 10,3. 

licot (x«iree) asper cantus 13,0»; me licet p*ccato- 
torem 1,5, licet coactus 22,2. 

lieitum repatriandi quaerere 35,15. 

litigium 40,20. 

litteratura et facetia splendidus 9,1«. 

longe a |. apparere 22.1. 

Loth et tres angeli 37,24 (narratio plane differt a 
Gen. 19,1 sq.). 

Lucaman philosophus lingua arabica = Balaam 3. 

lucerna homini a Deo credita ne sub modio tecta 
lateat 1,e. 


magnificare versificatorem 9. 

Maimundus servus 38,2 sq. 

maliloyuium uxoris 20,1. 

maneriae (gall. manieres) cantus 4,15; sapientiae 31,8. 

mango quidam cupiens emere oves 43,20. 

mansiones arduae 7,1. 

Marianus sapiens homo 35,4 Sq. 

matutinus in matutinis vigilare 3. 

Mech urbem causa orationis adire 20,22; 21,24, 27,5; 
27,6. 

medicinalis ars 14,2ı. 

mensurare oleum de tonellis 24,2 sı. 

militia (= exercitus) 34,2. 

ministerium agere 12,17; ministerio suscepto 12,17. 

mittere (= ponere) tempus ad hoc ut 18,19; panem, 
in ignem 27,13; sui sensus ingenium in bonum 
20,19. 

modius v. lucerna. 


52 


modo (= nunc) 12,3; 25,2. 

momentaneus 41,9. 

monoculus 12.5; 12,2. 

Moysis praeceptum 29,1. 

multimoda Dei sapientia 15; multimodae correptio- 
nes 35,12. 

maultitotiens contingit 39,1. 

multum (gall. mout) bonus 25,10; turpe 29,3. 

‚murilegus 38,2. 

mutatoria vostimenta 36,9. 


negotiatio hominis 2,17; negotiationem facere 9,4; 
in negotiationem ire 4,13. 

necessitas (= summa inopia, indigentia) 7,35 neces- 
sitate cogi 7,2; 7,10, in necessitate (opp. in prospe- 
ritate) 4,2. 

Nedui sutor incisoris rei discipulus 28,10 sq. 

nigromantia una de septem artibus liberalibus 10,20. 

nimis (= valde) casta filla ac decora 17.2e. 

nimium casta uxor ct forınosa 17,3; mollis levitas 
42 17. 

non (negandi partieula, contr. sic) 3,3; 7,9; 11,e: non 
ita 11,1«. 

norma sanctae disciplinac 1,ır. 

notarius regis 42,14. 

nugigerulus Nedui servus 38. 

nullatenus velle 16,12. 

nullus (=nemo) 39.2. 


obviare alicui 21,8; 32,8: 39,». 

omnimoda ars mulieris 18,19. 

operari pro futuro sacculo 41,13; 43,4. 

opilio quidam 43,20. 

oratio (= precatio) oralionis causa Mech adire 27,5. 


pınni (vestimenta) 26,22; 28,14; 28,17; panni heremi- 
tales 21,8. 

paradysus via ad paradysum 26,2. 

parontes (= sanguine proximi. cognati) 19,133 20,5 sq. 

parapsis (aneoyis) bolum in parapside 37,18. 

passio amoris 4,19. 

peccator 1,5. 

peccatum passım 

pendulum solvere 11,25: 12,9. 

penus (= cellarium) vinum de penu extrahere 42. 

peroptare terram 40,:. 

persona sub persona nobilium dieit versificator 10,10 

pertransire periculum 11,23. 


Google 


phisicum (=sanum) est manus post prandium 
abluere 37,14. 

placitum (= causa ante iudicem indicata, gall. plait) 
23,26; 24,10; placita tractare 35,28. 

Plato in libro de prophetiis 34,25. 

plicae intestinorum aviculae 31,ıs. 

pomarium 31. 

posse secundum posse suum 22,25; 23,12. 

possibilitas pro possibilitäae sensus mei ?... . 

potare 13,6;7. 

potator (= vinosus) 11,1; potatores 13,2. 

praebenda datur camelis 28,5. 

praefatus (= praedictus) 1,16. 

praelibare praclibata mulierum ingenia 17,2. 

praesentare (= oflerre) versus 12,13; 25,3. 

praesumptuosa mulierum audacia 16,2. 

praevalere c. Inf. etlicere 17,12. 

pretium (= pecunia) audita preco cum pretio 23,11; 
nec precve nec pretio 22,2«: 31,5. 

probitates septem 10,4; 10,17. 

procurare milites 36,15. 

profleuum (= lucrum, emolumentum) 31,3: 31,8, 371° 

propalare secretum 17,17. 

prophetiis credere 10,» sq.: Plato in libro de pro- 
phetiis 34,25. 

prophetico spiritu loquitur Marianus 35,1e. 

proprius ad propria remeare 17,3; 17,18; 42,6. 

proverbialiter dicunt 40,8. 

providere sibi de inimicis 6,12; ne 13,2. 

puella (= virgo) quamıvis sit vetula 26,2. 

pulsus a medieis palpatur Ss. 


quatinus (= ut finale) 46,7. 
quippe (= are) male quippe compositos versus Tex 
spernit 9,8. 


ralix pacis est aliena non eupere 30,ır. 

recipere (gall. recevoir) partom substantine G.; 
pecuniam 23,7; tonellos in custodia 23,9. 

recompensare 28,26; 42,2. 

reereatio animi 28,12. 

recuperabilis 30,25. 

redditus (contr. dispensa) 35,22 s4.; 36. 

redemptionem invenire 35,15; accipere 49,16. 

refectionem ciborum (= cenam) sumere 37,2. 

regnum caelorum 11,16; regna cavlorum 1,ıe. 

remunerare 42,2. 

repatriare (gall. repairier) 6,9: 6,11; 35,15: 39,19; 36,8. 


Tom. XXXVIL 


reqairere (=reposcere) 22,4, 29,2. 

rescire ’seinerseits wissen, erfahren’ 33,11; 33,15 

respectum (gall. respit) in crastinam diem accipere 
23,25. 

respicere urina (a medicis) respecta 4,ıs: alym tor- 
vis oculis 29,25; novercali vultu 40,18. 

retaxare (aliquid novi) 36,11; 42,27. 

retrudere flagitium in alqm 20,8. 

rotulus (’Rolle’) in rotulo legemus peccata nostra 
45,11. 

rumor (= nuntius) de 35,27. 


sacculum mille talentis plenum 24,18; 24,19; 25,18. 
saccus in sacco vitulum interfectum reponere 3,20' 
saeculares tumultus 40,8; deliciae 43,e. 

saecnlaria sunt exilia 41,12; s. postponere 44,25; pru- 
dens in saecularibus 35,24; fallacia saecularia 43,6. 

saeculum (= mundus, gall. siegle, ’sündige Welt’) 
l.ı3; 1,16; 4,3; 7,1; 16,9; 30,13; 40,1; Al,ı7; Al,ıs; 43,17 
s. relinquere 30,18; dies saeculi 45,193; s. futu- 
rum 43,3. 

sagena (oaynın) 26,2. 

Salomon in proverbis de ingenio nequam feminae 
admonet 14,2; 14,9 (cf. Prov. 6,28 sq,; 7,4 sq.); in 
fine libri proverbiorum suorum composuit vi- 
ginti duo versus de laude atque bonitate mulic- 
ris bonae 20,17 (= Prov. 31,0 — 31); jiudicium mirum 
quod Sal. de duabus mulieribus iudicavit 25,2% 
(cf. III. Reg. 3, 16—28); Sal. in Ecclesiaste ait: 
Finem loquendi etc. 46, (= Eccles. 12,13—14). 

salvare (gall. sauver) 3,23; 11,10. 

saulem carımen quoddam 33,» [cf. Derenbourg, Di- 
rectorium vitae humanae (1897), p. 24, n. 5]. 

scabiosus 12,15; 12,22. 

seaceis ludere 10,2. 

scindere pannos 28,1:. 

seducere (= decipere) 17,1. 

seductor 20,5. 

sententiam capitalem subire = trucidari 43,14, data 

de iam confesso sententia 43,13, 

seorsum abscondere 14,17; loqui cum aliquo 32,1. 

sepulturam (gall. sepouture) fodere 4,5; aurea Ale- 
xandri sepultura 44,26. 

serraturae bonae cofrorum 21,e. 

sic melius est dicere: non quam sic (gall. si) 11,16. 

sinceritas (= veritas) rei 23,24; 41,5. 

siquidem = autem 16,22. 


N:o 4. 


Google 


93 


Socrates eiusque discipuli 2,24; 11,186; Socrates dolium 
inhabitans (cum Diogene confunditur) 40,3 sq. 

solarium (gall. solier, ’Söller’) 38,20. 

solidus (gall. sou, ’Schilling’) 43,21/2. 

subscribere, heredi possessionem 42,3. 

sublimatio viri 35,27. 

substantia (= pecunia, aurum, argentum etc.) 6.1; 
7,30. 

subterfugere monitis obedire 41,2. 

subvenit mihi (= accidit) requirere inimicum 732. 

sufflecientia ad sufficientiam necessaria 28,20. 

summonitionis dies = dies (iudicii) oxtrema 495,17. 

superniti Deo Zu. 

sustentamentum vitae 23,3. 

sutor (pannorum) 28,14; 28,19. 

sutoria ars 28,16. . 


terminum (gall. terme) termino addere 11,3; longos 
terminos dare 1l,s. 

thesaurisare (Ino«avgigev) 42,30. 

tonelli olei 23,2 sq. 

totum (= omnia, gall. tout) perdere 24,0; audire 
27,20; cf. 28,3. 

(ransitoria sunt omnia 39,18; huius saeculi divitiae 
transitoriae 43,17. 

unde = quare 9,16; 9,29; 17,1; 19,15; 20.10; 30,25. 

urceola ligata in capite cordae pendentis in puteum 
32,23 Sq. 

ut quid (=cur, !va rl) 29,6; 42,2. 

valde delectabilis 13,1; dives 22,22. 

vellet nollet eum ad iustitiam deduxit 23,16; vellet 
n. mulier dominus pecunianı reddidit 24,27; cf. 
velint nolint 43,27. 

vendicare sibi animalis naturam 28,8. 

venustare so 40... 

verbositas longa fabulae 16,e. 

vestire sapientia 1,s. 

vostitura (gall. vestöure) ossium 29,24. 

vice secunda vel tertia 37,20; alia v. 38,16; 38,19. 

vilius vendere 26,3. 

vir (=rıs ’man’) 22,14. 

virga Dei rex est in terra 34,1. 

virgultum (scil. pomarium) 30,26. 

visus mentis 36,37. 

vituperium 7,6; 14,ı. 

vivificare 8,e. 

vultuositas 42,2. 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


ANHANG I-—II 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Anhang . 


Freie Versionen. 


Berlin, Kgl. Bibl. Nr. 851 (B2), fol. 106%. [U(nser) T(ext) Ex. XIV.] 


De astutia mulieris. Quidam iuvenis totam suam intentionem et studium suum expendit in 
hoc ut sciret omnimodam artem mulierum, ut doctus sibi cavere posset ab illarum fraude et suam cautius 
custodire sciret uxorom. Aedificavit itaque domum altos habentem parietes lapideos, ponens interius 
mulierem. Cui omnia sibi necessaria sufficienter et non superflue in victu et vestitu ibidem administrari 
fecit. Talisque erat domus quod non haberet nisi unam solam fenestram, qua lumen videret, et hostium 
in fenestra adeo erat sublime a terra, ut nec intrare nec exire per eam aliquis posset. Hoc itaque peracto 
ingenio cotidie vir egrediens hostium post se firmabat, et regredims similiter firmabat hostium nec 
clavem committebat nisi sibimetipsi; quando vero dormiebat, clavem sub capite suo absconsam pone- 
bat. Hoc autem longo tempore faciebat. Quadam vero die, dum iret ad forum, mulier sua, ut solita 


erat, ascendit ad fenestram, ut euntes et redeuntes intente aspiceret. Viditque iuvenem formosum, 10 


cuius amore statim fuit accensa coepitque studiose cogitare, qua arte posset eius frui colloquio et 
amore. Quadam ergo die videns eum praetereuntem annuit ei, ut propius accederet ad breve collo- 
quium; quod libenter fecit. Et complacuit eis, ut circa mediam noctem convenirent in pomario post 
parietem thalami. Hac conventione facta discessit iuvenis et ad terminum constitutum venit solus 
in ortum; ibi expectavit mulierem. Ipsa vero non oblita conventionis dominum suum inebriavit, ut au- 
dacius ipso dormiente posset exire ad suam explendam libidinem et postea eum collocavit diligenter 
in lecto et clavem quam sub capite solebat abscondere, audacter extraxit. Et egressa est, et invento 
amasio venerunt ad coitum. Et sic una nocte quaque fecerunt, donec dominus phylosophicis edoctus 
monitis explorare coepit, quid mulieris cotidiana potatio machinaretur; et aliqua nocte finxit se sopitum 
(Hs hospitum) et ebrium, cum non esset, et sic tota nocte sobrius et pervigil manebat. Mulier vero 
inscia doli clavem furata [est] venitque ad hostium et, sicut solita erat, egressa [est] fecitque, sicut 
solebat. Vir autem cum silentio surgens hostium quod apertum invenit, clausit post mulierem et 
firmavit, fenestram ascendit ibique stans expectavit, donec mulierem suam nudam vel in sola camisia 
revertentem videret. Quae veniens ad ostium suaviter pulsavit. Vir autem suus audiens interrogavit, 
quid illud esset. At ipsa veniam petens suppliciter et emendationem promittens in finem nichil pro- 
fecit, quia vir multum iratus iuramento firmavit quod eam intrare non permitteret, donec eam pa- 
rentibus suis ostenderet. At ipsa magis clamabat et dixit: Domine mi, frigore pereo; nisi -ostium 
cito aperietis, ego in puteum saliam et sic vitam meam finire potero; et tunc habetis rationem red- 
dere amicis meis de morte mea. Induratum erat cor viri et non permisit eam intrare. Mulier vero 
maligna calliditate plena sumpsit truncum magnum et proiecit in puteum. Cuius sonitum cum vir au- 
disset, credebat quod mulier insana saltasset in puteum. Et ne cito moreretur, surrexit et aperto 
hostio cucurrit ad puteum. Mulier vero videns ostium apertum, non distulit insilire et firmato ostio 
ascendit ad fenestram. Vir autem videns se illusum: O mulier plena dolo, permitte me intrare ct 
quidquid grave deliquisti, remitto tibi. Illa vero secura vocem suam exaltans cum iuramento omnem 


8 


Google 


20 


10 


15 


20 


25 


30 


58 Freie Versionen. 


ei negavit introitum ct aiti: O seductor, omne tuum facinus clero et parentibus manifestabo meis. Sic 
enim solebas unaquaque nocto clam exire et meretrices adire.. Tota nocte prohibuit viro introitum 
et facto mane querimoniam detulit ad clerum et ad parentes suos, et omnis culpa iu virum redundavit. 


Breslau, Un. Bill. I. F. 180 (Br?), fol. 49'® [U. T. S. 3, 14.] 

... vel nimium mille amicos. Dico tibi: Petrus Amfulsus dixit quod Arabs phıylosophus moriens 
quaesivit a filio suo: Quot amicos acquisivisti? Qui ei respondit quod multos. Dixit phylosophus: 
Non sit tibi parum unum habere inimicum nec multum mille habere amicos, quia inter mille vix 
unus invenitur verus. Eecl. 16. Vix de mille unum reperi, et quem reputes amicum nisi probave- 
ris? Quia ille solus amicus tuus qui non deseruit te in necessitate. Tune praecepit filio, ut vitulum 
laniaret et in sacco poneret. (Dann: Arabs moriturus....). 


[U. T. Ex. VIL] 

Dixit Amphulsus quod duo socii cleriei euntes per civitatem audierunt dulcissime cantantes 
in taberna cum fistulis invitantes eos ad potum. Tune dixit unus alteri: Philosophus dieit: Non est 
transeundum per sedem gentis iniquae. Non ibimus ad eos. Et hijs dietis sectis sic inde alius al- 
lectus tam dulcedine cantus quam aviditate potus. Cum declinasset, ad eos praepositus venit villae 
cuiusdam, in qua fecerant homicidium, et cepit omnes et suspendit et elericum illum. Tune cum eis 
suspenderetur: Modo, inquit, experimento scio et tarde doleo: Adeo fatuus ost qui non credit sa- 
pienti de vitando consortio pravorum (Dann der eigentliche Text 13,1). 


‘Breslau, Un. Bibl. I. F. 250 (Br), fol. 52"? [U. T. Ex. 0.] 

Tunc pater retulit sibi de duobus negotiatoribus, quorum unus fuit in Aegypto, alter vero 
Valchae, et solo auditu se cognoverant per nuntios quos pro necessariis mittebant. Contigit semel 
illum venire in Aegyptum, et in domo amici infirmabatur et medici dixerunt eum amoro languere. 
Ipses autem audiens omnes pucllas domus suae sibi adduxit, quarum nulla sibi placuit nisi 
puella desponsata sib. Quo audito sibi eam tradidit cum omnibus sponsalibus suis. Et sic 
socius cum puella domum rediit. Factum est ut iste, qui puellam vias dederat, depauperatus 
cst totaliter cogitavitque ire ad socium suum pro subsidio. Cum autem intraret civitatem tem- 
pore serotino, noluit intrare domum socii, ne ignotus repelleretur, sed intravit porticum eccle- 
siae, quo et fugit homicida. Ille autem volens paupertatem suam morte finire dixit se homi- 
cidium fecisse. Mane autem cum duceretur ad supplicium, socius diligenter intuens eum cognovit, 
et cogitans quod post mortem non posset sibi satisfacere, dieebat non illum, sed se ipsum homici- 
dium fecisse; et sie simul ducebantur vinculati. Quod intuens reus huius facti videns illos pro se 
ad tormenta duci, timens divinam ultionem sibi graviorem inminere, se actorem huius facti esse pro- 
didit. Quod homines admirantes hoc factum totum regi narraverunt. Qui eos omnes illaesos 
dimisit, et sic iste dives suum pauperem socium in domum suam laetanter recepit. Post aliquantum 
tempus dixit sibi: Si mecum manere volucris, omnia mea nobis communia cerunt; si autem abire vo- 
lucris, omnia mea aequa lance dividemus. Ille autem dulcedine natalis amieitiae imitatus () partem 
substantiae recepit et domum rediit opulentus. Hij fuerunt perfecti amici. 


Tom. XXXVT. 


Google 


.Freie Versionen. 59 


(U. T. Ex. XVIL] 


Dietum fuit..’. , in sacculo quae tamen amisit simul. Quidam vero pauper iter faciens invcnit 


istum saccum et domum portans ostendit uxori suae, quae consuluit ut donum Dei sorvaret. Dives autem 
qui saccum perdiderat, fecit clamare praeconem, ut si quis haberet illum saccum, daret sibi centum libras. 
(Juo audito pauper maluit centum libras iuste quam totum iniuste. Dives autem recepto sacco volens 
fraudem facere illi, dicebat adhuc unum serpentem fuisse in sacco; quem exquisivit ab eo, etiam sum 
iudicio convenit. Cum ergo pauper angustiaretur, philosophus interrogavit ab eo, utrum plus invenis- 
set in sacco vel non. Cum aequo iuramento dixit quod non. Tunc philosophus dixit regi: Domine, 
ille est bonus homo; si plus invenisset, plus reddidisset. Si enim malus fuisset, nec hoc reddidisset. 
Ille ergo saccus non fuit hominis illius, quia ille perdidit saccum cum duobus serpentibus. Vi- 
deas ergo, cuius sit, et reddas sib.. Quo audito dives dixit: Domine rex, iste saccus est meus et 
detis mihi eum, et cgo dabo pauperi promissum. Dixi enim esse duos serpentes, ut pauperem dece- 
pissem. Et ita philosophus sensu atque ingenio pauperem liberarvit. 


London, Harley 463 (H!), fol. 20° [U. T. Ex. XIIL] 

Audivi de quadam veotula quae non poterat quandam matronam inducere, ut iuveni consenti- 
ret. Tunc ait iuveni: Finge te infirmum et significa mulieri illi quod amore eius infirmaris. Ve- 
tula autem catulam suam tribus diebus ieiunare fecit et postea panem cum synapio ei ad manducan- 
«lum dedit. Et ducens eam sccum ad domum mulieris [venit], et catula coepit lacrimari pro angustia 
synapis. Cumque matrona quaereret, quare catula illa lacrimas effunderet, votula suspirans respon- 
dit: Haec fuit quaedam mulier, quae permisit iuvenem mori amore ipsius. Cumque iuvenis ille gra- 
viter infirmaret[ur], cogitavit quomodo posset se de illa vindicare et quibusdam sortilegiis mutarvit il- 
lam in catulam. Quod Deus fieri permisit pro peccato suo, eo quod hominem mori permisit quem & 
morte liberasse potuit. Et ecce modo paenitens plorat, eo quod voluntati iuvenis non consensit. Tun 
matrona timens ne idem contingeret sibi, ait: Vae mihi! Quidam infirmatur usque ad mortem, eo quod 
nolui ei consentire. Et ita induxit matronam ut iuveni consentiret. 


Laon, 461 (La), fol. LXVI. [U. T. S. 33, 14.] 

...Sed tamen illud carmen mihi die, ne si forte filium habuero, paupertatem incurrat. Quod 
carmen quasi tandem devietus dixit uxori suae. Et mox fingens fatigatum et dormientem stertere 
coepit. Gavisus inde fur qui iam fenestram ascenderat, audito carmine septies dicto arripuit radıum 
lunae et in securitate sui carminis volens descendere ei so commisit. Qui subito laxis manibus et 
pedibus corruit et frangendo sibi crus et brachium magnum strepitum fecit in domo. Ex quo quasi 
evigilans dominus cum stupore ait: Et ecce tu quis es qui ita cecidisti? At ille: Ego, domine, sum 
ille fur infelix qui tuis verbis falsis credidi et totus confractus sum. 


[U..T. S. 35, 24.] 

... totius sui regni habenas commisit ut ad eius ordinationem totum regnum penitus dispo- 
neretur, Frater eius quidam alterius regni mercator dives et cautus audito de magnificatione fratris 
sui et quod ita exaltatus esset tanquam totius unius regni solus gubernator, praemisso nuntio fratrem 
causa visitationis honorifice adiit. Cui frater suus, regis minister, recepto nuntio gaudens honorifice' 
occurrit et honorabilius recepit et tractavit. Transactis autem aliquot diebus proviso loco et tempore 


N:0 4. 


» Google 


10 


15 


20 


25 


30 


35 


60 Freie Versionen. 


‚ domino suo regi fratrem suum, quem scilicet tenerrime diligebat, advenisso inter cetera rotulit. Cui 
rex: Si frater tuus in regno meo morari voluerit concustos regni mei sicut et tu, gratum habeo. 
Quodsi forte laborem tanti negotii renuit, eligat in hac civitate largas possessiones et domos pulchras: 
cgo ei adhuc largius dabo. Et si forte’ tactus amore natalis soli repatriare voluerit, plurima vesti- 

s mentorum mutatoria et pulchra et plura insignia et quicquid ei in vita necessarium fuerit, habundan- 
ter largire. Verbum regis frater minister fratri qui supervenerat reportavit. Cui respondens frater 
qui supervenerat dixit: Care mi, si vis ut tecum remaneam, duo primitus mihi explica, scilicet quanti 
sunt redditus regis et quantae sunt expensae. Quod totum frater ei expressit. Quo audito computa- 
vit qui supervenerat cum fratre suo quod quanti erant redditns regis, tantae erant expensae. Et tunc 

ı0 qui supervenerat frater: Si ergo insurrexerit bellum vel alıqua alia necessitas in regno et forte praova- 
luerint hostes regis, unde procurabit rex milites suos? Et dixit frater: Aliquo consilio acquiremus eos. 
Et alius frater: Timeo no census meus sit. pars huius consilii, et ideo vale. 


[U. T. Ex. XXIX] 
Filius consiliarii cuiusdam regis ınortuo patre suo multas habebat (Hs habens) divitias successione 
hereditaria. Facto tempore fames in regione illa incepit. Faıne pereuntibus quicquid in victualibus habere 
ıs potuit largiter distribuit, ita quod crescente inedia et decrescente pecunia quicquid in quibuscumque cum 
in mobilibus tum in immobilibus habuit praediis, vestimentis, lapidibus pretiosis, vasis et omnibus aliis 
expenditis coactus fuit intra circulum anni cum aliis mendicare. Quem invidi quidam coram rege trah- 
entes accusare coeperunt quod tot et tanta bona tam prudentis patris imprudenter consumpsisset. 
Qui regi super eo mordaciter eum redarguenti sic respondit: Domine rex, vere pater meus dives, 
20 sed semper inops, potens sed semper timidus, sapiens sed fatuo operans divitias suas tot exponens 
periculis, quas ego, eius filius, recipiens in inviolabili armariolo collocavi et illis dives et securus fac- 
tus sum, quia ibi nec Turca demolire noc latrones effodere nec tu nec alius casus mihi poterit capere. 
Cuius sapienti responsione rex comperta fecit eum secretarium suum et ditavit eum super id quod 
ante fuerat. 


[U, T. Ex. XXX] 

25 Domum cuiusdam divitis fur intravit. Qui diversa gazarum et pretiosa genera inveniens eli- 
gere coepit quao asportaret, quae minoris erant reiciens. Et dum ita incaute circa hoc occupationem 
sibi faceret, ei subito factus est dies et ab ovigilatis deprehensus detrusus est in carcorem ot inde 
ad patibulum ductus. 


[U. T. Ex. XXXL] 
Rusticus quidam in somnis habebat mille oves, quas venditor exponebat et ab offerente ei 
30 pro unaquaque duos solidos petebat cum hoc pro unaquaque duos denarios. Et dum inter so de pre- 
tio ita contenderent, incipiens qui vendebat expergefieri, videns quod in vanum cadebant suao oves, 
incepit clamare: Pro unaquaque. solvas viginti denarios. In hunc morem verus dies ex improviso 
desuper veniens vanos hyatus claudit et in irritum terminat. 


Tom. XXXVIII. 


Google 


Freie Versionen. 61 


[U. T. Ex. XXVIOL] 

Quidam saeculares tumultus volens evitare et agrestem' vitam ducere invia nemoris adiit et 
ibi dimidium tugurii (!). inhabitavit, cuius fundum vento et imbribus opposuit et aperturam soli. Quem 
venatores regis cagu invenientos coeperunt illudere et temptare eius tugurium revolvendo solis ameni- 
tatem ei auferre, quoniam pediculos suos eum suffocantem invenerunt. Quibus placido vultu dixit: 
Quod non mihi datis, auferre non pracsumatis! Cuius habitum et condicionem omni modo contemp- 
nentes dixerunt ei: Vide ne etc. (u. T. S. 40, 15—17)... immo mei sorvi servus. Quo audito ot 
rapti in furorem, dum de eius turpi et atroci morte tractarent, rex superveniens, quae audita et acta 
fuerant eorumdem relatu cognovit. Quod rex volens propius experiri . 


(U. T. S. 15, 20.] 


... Mater non habens locum ubi amasium posset abscondere, timuit et dubitavit. Fostinan-. 


ter surrexit et evaginatum gladium amasio tradidit iubens oum stare elevato gladio iuxta ingressum 
domus, et si forte intrans maritus aliquid loqueretur, ut ille penitus mutus esset. Atque ita factum 
est. Maritus intrans et illo viso stupescens ait: Tu quis os? Quo nihil penitus respondente maritus 
amplius stupuit. Atque accurrens vetula ait: Care mi, tace, ne quis te audiat. Et maritus vehe- 
mentius admirans: Quid est hoc, inquit, cara domina? Et illa: Fili mi, persequebantur istum tres viri 
usque ad mortem et nos istum fugientem et clamantem cum gladio clam intrare permisimus, quous- 
que hostes eius pertransissent. Qui te videns intrare timens ne forte aliquis ex illis esses, nichil po- 
tuit tibi stupidus respondere. At maritus: Valeat prudeontia tua, cara domina, quae sic hominem a 
morte liberasti. Et accipiens illum maritus affectionavit et tota die eum in domo sua quiescere fecit 
et in nocte exire permisit. 


[U. T. S. 19, 16.] 

... tanquam nescius quid sit. Illa videns se aperte deprehensam iudicat se sola supplica- 
tione, actu et planctu posse evadere. Veniam humillime rogat, firmissime promittens et iurans 
nunquam in tota vita sua facere amplius recidivam. Dominus mirabiliter ira succensus in nullo eam 
exaudit, immo iurat se eam relicturum ita usque in mane et eam populo ita expositurum et parenti- 
bus suis ostensurum obprobrium suum. Et quanto plus hoc iurat, et illa plus supplicat pro venia. 
Cuius preces et planctum cum dominus in nullo admitteret, addit mulier et dicit quod nisi ei aperiret, 
in puteum qui scilicet iuxta domum erat se iactabit et sic tanquam reus suae mortis ab amicis suis 
accusabitur. Quo dicto cum maritus in nullo moveretur, illa ex toto tacens et a planctu suo cossans 
magnum lapidem subito in puteum proiecit et se retro puteum abscondit. Dominus audito quod dixe- 
rat et sonitu territus et dolens supra modum ad ostium venit et ipso aperto quam citius ad puteum 
accurrit servare volens si posset uxorem suam. Quae iuxta puteum latitans ut ostium vidit apertum, 


u 


0 


30 


velociter cucurrit, intravit et ostium post se firmavit. Videns ergo dominus se turpiter deceptum ve- 


nit ad ostium humiliter uxorem suam implorans ut ei aperiat, dicens: O mulier totius fraudis ma- 
gistra, aperi et ego exnunc tibi condono, quiequid mihi forefecisti. Quae verba cum ipso despiciens 
penitus exclamavit: O improbe et nequam, modo revelavit Dominus qualiter mihi fidem servasti qui 
singulis noctibus ita ad meretrices tuas me spreta exibas. Certe, non intrabis quousque parentes mei 
et tui vituperium tuum manifeste viderint. Ita ergo mulier propriam infamiam retorsit in maritum. 


N:o 4. 


Google 


10 


15 


20 


25 


3U 


35 


40 


62 Freie Versionen. 


[U. T. Ex. XV] 

Quidam Hyspanus dives in regionem valde longinqnam voluit proficiseci et transiens per Ae- 
eyptum cogitavit quod magnam partem pecuniae suae ibi «dimitteret. Quaesivit cui posset pecuniam 
suam committere. Ostenderunt ei nominatissimum senem fidelitatis. Cui de sua mille talenta com- 
misit. Viam suam fecit, redit, depositum quaerit. Senex eum cetiam se alias vidisse denegarvit. 
Hyspanus dolens et territus bonos viros patriao adit, quibus totum factum exponit. Ili de 
fidelitate senis vehementer praesumentes minime ei credere poterant. Hyspanus tamen ad do- 
mum senis frequentissime redibat, ipsum humiliter implorans ut sibi depositum redderet. Senex 
ille nequam Hyspanum magis ac magis increpabat, addens terribiliter quod nisi ab eo rediret 
et ab eo pecuniam talem exibere (desisteret, ipsum ex merito suo poenas turpiter pati fa- 
coret. Repulsus ille tristis et flens coepit abire, et eundo obviavit cuiddam vetulae quae fragiles artus 
baculo sustentabat et per viam lapides, ne transeuntium pedes offenderent, locabat. Quae flentem et lu- 
gubrem aspiciens eum extraneum cogitavit et causam suae tristitiae quaerens tanquam pietate commota 
totum qualiter fucrat ab eo audivit. At illa: Fili mi, verum dixisti; dabo tibi consilium. Et ille: 
Quomodo hoc posset, ancilla Dei? Ad ille: Addue mihi hominem de terra tua qui possit esse fidelis. 
At ille adduxit. Et illa cum decepti socio sic ordinavit, ut .x. cofros cum nobilibus ferraturis ot scer- 
raturis apparatos minutis lapidibus plenos quacreret. Quod totum factum est. Tune vetula decepto: 
Modo quaere et homines qui sequantur me et socium tuum ad domum eius qui te decepit, deferentes 
hos decem cofros longo agmine, unus post alium. Et postquam primus intraverit, tu intra et pecu- 
niam tuam require. Tunc illa cum socio decepti venit ad domum deceptoris sequentibus .x. homini- 
bus qui cofros portabant. Et intrans illa mulier ad deceptorem sie ait: Bone domine, quidam homo 
de Hyspania mecum hospitatus est, qui Meccam vult adire habetque aurcam pecuniam in .x. cofris 
alicui bono viro committendam, donec revertatur. Precor itaque te, ut amore Dei et mei cam reeci- 
pias. Et quia te fidelem novi, nolo huie commendationi alium interesse. Et ecce intrat qui primum 
cofrum portabat, et paulo post intraturus erat cui pecuniam suam negaverat. (Jucm praeveniens de- 
fraudator surrexit et ei exions obvius dixit: Amice, bene veneris tu! Ubi fuisti? Magnam moram fe- 
eisti. Veni et aceipe pecuniam tuam quam tibi tam diu reservavi. Et ille recopta pocunia sua gau- 
dens exivit cum bona muliere et .x. cofris suis. 


[U. T. Ex. XVI] 

Habobat quidam iuvonis quandam domum pulchram et bonam, quae ad ipsum iure horeditario 
dovenerat, contiguam domui ouiusdam divitis. Multas passus molestias et inedias nimias absque eo 
quod domum suam aliquo modo vellet vendere, licet multis cautelis, fallaciis et minis instaret ei di- 
vos, eius vicinus, ut eam ei venderet. Tandem accessit dives ad iuvenem dicens: Bone amice, mag- 
nam domum habes et amplam ct tibi penitus inutilem. Commoda mihi parvum divisorium in ea, 
ubi .x. dolia olei possim recondere: habebis inde commodum, et in nullo penitus dampnificabitur do- 
mus tua. Simpliciter intelligens iuvonis verba divitis acquievit ei. Dives .x. dolia olei, videlicet quin- 
que plena quinque semiplena, in domo iuvenis recondit iuvene illo ignaro doli. Hoc facto dives ostia 
domus firmavit et claves tradidit iuveni dicens: Amico, scio quod fidelis es: fidei tuae committo hacc 
.x. dolia olei. Post aliquantum temporis venit dives ad iuvenem oleum suum repetens. Expectaverat 
autem dives tamdiu quod oleum in partibus illis carissimum erat. Dixit ergo dives iuveni: Amice, 
veni et extrahamus oleum meum qnod mihi servasti et pretium laboris accipe. Acquievit iuvenis 
preci et pretio. Vadunt et divos suae frandis non immemor adducit homines secum, ut quod accidant 
videant. Extrahentes ergo oleum inveniunt quinque dolia plena et quinque semiplena. Et tunc dives 
ad iuvenem: Amice, patet quod in tua custodia amisi oleum meum et insuper depositum apud te frau- 
dulenter tractasti. Vide, quanta olei caritas (Hs caristia); tantum dampnum mihi restitues. Et arripiens 


Tom. XXXVIU. 


Google 


Freie Versionen. | 63 


eum vellet nollet traxit ad iustitiam. Iustitia hoc audiens bene opinans de eo, quia famae bonae erat et 
eius simplicitatem notans ei compatiens mirabatur, verum iuxta debitum offieii sui iuvenem tanquam 
rcum accusabat. Ille ut penitus innocens, nesciens quid responderet, indutias unius diei petiit, quod 
ei concessum est... Philosophus acceptans preces iuvenis audita facti serie et logens in verbis et facio 
ipsius innocentiam dixit ei: Operante Deo faciam tibi auxilium. Crastina die iuvenis venit ad curiam, 5 
praesentat se iustitiae, sicut cum eo philosophus ordinaverat. Philosophus similiter venit ad iusti- 
tiam, quae mirata de eius adventu honorificoe eum recepit et iuxta so cum sedere fecit. Postmodum 
iustitia accusantem divitem et accusatum iuvenem coram se venire praecepit et quod uterque eorum 
partem suam ageret. Audita divitis petitione petiit philosophus a iudieibus, ut ei concederetur iudicium 
illius causae. Quod ita factum est. 10 


IU. T. Ex. XX 

. .. Die festo veniente vocavit rex magistrum incisorem vestium suarum, cui multa genora 
et pretiosa pannorum tradidit ad vestes sibi et suis praeparandas. - Cui etiam dedit duos de camera- 
riis suis eunuchos, ut magistro et suis discipulis in omnibus sibi necessariis ministrarent et eorum 
curvos ungues ne hamarent observarent. Quadam die apportaverunt magistro et discipulis suis ad 
prandium panem calidum et mel. Et illa hora non aderat Nedio, qui inter discipulos magistri prae- ı5 
cipuus habebatur. Cömedit magister cum diseipulis suis Nedio absente. Et ait unus de custodibus 
magistro: Quomodo comceditis et non est vobiscum Nedio ncce ei partem reservatis? Cui magister: 
(Juia mel non comedit. Venit postea Nedio et audito quod magister suus ot socii sui comedissent, 
dixit custodibus: Quid est quod comederunt et non comedi nee partem mihi reservaverunt? At 
illi: Quia magister tuus dixit quod mel non comedebas. At Ne«lio tacuit sollieitus, qualiter ma- 90 
gistro suo vicem redderet. Transactis aliquot diebus absente. magistro suo vocavit Nodio secreto 
custodes suos dicens: Domini, unum secretum sciatis et hoc dico vobis praecavere. At illi sollieite 
institerunt ut diceret. At ille: Magister noster arripitur aliquibus horis frenesi et stridet et mordet 
dentibus et discrepit..... quo cura se invenit et insania (ducit. Unde oportet praecurrere, ut ligetur forti- 
ter et acerrime eum fustigare, antequam possit eius frenesis solvi. At illi: Sed quomodo poterimus 25 
praescire horam, qua suus motus ipsum invadere debet? Sced ille: Quando videbitis eum de sua sede 
surgere et hinc et inde inordinate respicere et scamnum et vestes circa se subvertere et terram et 
festucas manibus palpare, procul dubio morbus suus incipit eum invadere. Quo audito dixerunt: Satis 
est. Sequenti die Nedio forfices magistri sui furtim accepit et illas furtim abscondit. Et paulo post ma- 
gister inde opus habens quaerendo eas incepit agere sicut Nedio signum dederat. Et tunc Nedio dat 30 
signum custodibus et illi velociter vocata multitudine servientium iubent eum ceitissime ligari et forti- 
ter flagellari. Sed ita factum est. Et ille super hoc admirans clamabat: Heu mihi, quid est? unde hoc? 
quid forefeci? At servientes, sicut domini sui eis praeceperant, magis cum clavis et flagellis insisto- 
bant, quousque ipsum iam exosum suae vitae dimitterent nec iam valentem amplius palpitare. Cum 
autem postea respirare potuit, dixit: Hah, domini! ad quid verberibus me intantum constrinxistis? At 35 
illi: Quia secundum signa quae Nedio nobis dederat, iam incipiebas insanire. Et ille Nedio: Et tu, 
Nedio, quando vidisti me insanum? At Nedio illi: Et vos quando vidistis me mel non comedentem? 


Paris, BN. 16505 (P?°), fol. 185. [U. T. Ex. XXII) 

Exemplum quod narrat Barlam. Quadam die dum quidam in suo viridario quiesceret, 
quaedam avicula cum multis aliis cantantibus cantando delectabiliter sedit. Quam ut vidit et eius 
cantum audivit, deceptam laqueo sumpsit. Et data est vox articulata aviculao, scilicet philomenae, et «0 


N:o 4. 


Google 


or 


10 


15 


2 


u 
= 


25 


30 


40 


64 Freie Versionen 


ait: Cur tantum laborasti capere me et quantam utilitatem credis habere? Ad haec homo: Solos 
cantus tuos audire cupio. Cui avis: Hoc est pro nihilo, quia retenta nec prece nec pretio cantabo. 
At ille: Nisi cito cantaveris, interfecta ad comedendum eris. Cui avis: Quid tibi, o homo, mortis meae 
proficuum erit, si non de me satiabeoris, quia vix in me bucellam habebis? Sed si me abire dimiseris, 
ex hoc magnam utilitatem per totam vitam consequeris, quia te docebo tria documenta ntilissima. 
At ille iuramento firmato promisit quod abire permitteret, si illa doceret. Tunc avis primum dixit: 
Ne credas omnibus dictis et maxime quae sunt impossibilia; secundum documentum: Ne doleas de 
amissis rebus, cum dolore nichil tuorum sit recuperabile; tertium: Nunguam coneris comprehendere, quod 
comprehendere non potes. Haec tria mandata custodi et bene tibi erit. Et tunc ille aviculam liberam 
evolare permisit. Tunc philomena volens probare si ille documenta retinuisset, coepit volitare in aere 
et ascendit arborem et dulci cantu coepit dicere: O infelix homo, quam malum consilium habuisti, cum 
me abire permisisti, quia magnum thesaurum perdidisti' Nam in visceribus meis est lapis pretiosus ma- 
ximae virtutis, qui maior est ovo struttionis. Haec audiens ille coepit flere et dolere et palmis pectus 
percutere, et paenitens quia tanta dimisit ire, denuo temptans illam apprehendere dixit: Veni in do- 
mum meam et omnem humanitatem tibi exhibeo, et quandocumque volueris te libere volare, permit- 
tam. Cui avicula: Nunc cognovi certissime quod fatuus es et quod documenta sapientias non retines. 
Nonne dixi tibi quod non crederes omnibus dictis, et maxime quae esse non possunt? Quomodo ergo 
credis quod in visceribus meis sit lapis pretiosus maior ovo struttionis, cum ego tota terdecies 
sumpta non sim tanta quantum est ovum struttionis? Et nonne dixi tibi quod tu non doleres de re 
perdita quam tu dolore recuperare non potes? Et quod tu non temptares accipere rem quam compre- 
hendere non posses? Et tu tam cito omnium praedictorum oblitus doles de lapide pretioso perdito, 
quem nunquam vidisti nec habuisti? Et temptas me blandis verbis tuis capere quae nullatenus me 
in manibus tuis ponerem? Sie stulti sunt qui credunt sortilegiis et brevibus et qui confidunt in ydolis 
quae operantur manibus suis. 


Wien, Hofbibliothek 3530 (W?2). [U. T. Ex. XIH.] 

De muliere decepta. Dictum est namque quod quidam progenie nobilis haberet uxorem 
castam nimium et formosam. Contigit forsan quod orationis causa Romam vellet adire. Alium custo- 
dem uxori nisi semetipsam noluit deputare, illius castis orationibus satis confisus et probitatis honore. 
Uxor vero caste vivendo et moribus prudenter agens remansit. Accidit tandem quod necessitate com- 
pulsa domo egrederetur veniae causa. Quam peracto negotio remeantem ad propria iuvenis quidam 
aspiciens ardenter exarsit in eam: sibi plures nunctios destinavit, ab illa sperans (Hs destinando ab 
illa celans) amoris aliquid obtinere. Domina vero casta nolens corpus suum foedare contagio, nunctios 
repellebat amoris. Iuvenis autem, cuius animus ardore consumitur, dum se sic sentiret esse con- 
temptum, dolens et tristis efficitur adeo, quod gravis infirmatatis honere gravaretur. Saepius tamen 
illuc ibat, ut si forsan transiret, eam aspiceret. Ac spe concepta fraudatus suspiria dupplicabat: cor 
suum ob ictus (Hs obiectus) amoris disiungi videtur a corpore, nec potest lacrimas in hoc ‚fremitu 
continere. Et dum dolor dolore accentivo grandescoret, obviat anus ei religionis habitu decorata, quae- 
rens et instans quaenaın causa doloris et planctus inesset. Juvenis amore occupatus ponensque totam 
intentionem in eo, ceu amens anum non audiebat instantem. Et illa instantius: Amice, mihi secure 
tui causam pande doloris! Tibi quidem esse posset graviter ad salutem. Iuvenis autem oculos eri- 
gens lacrimosos doloris causam revelare timebat. Ad quem anus: Quanto quis infirmitatem sui medico 
revelare distulerit, tanto morbus gravior invalescit. Quo audito iuvenis secretum enudans, quae sibi 
acciderant, per ordinem anui propalavit. Anus ait: Super hiis quae dicis, Dei auxilio tuos mitigabo 
dolores et salutis medieina frueris.. Doce me domum, domine! Juvenis docuit. Anus eo relicto re- 
mcavit ad propria. Et caniculam quandam parvam valde pulcerrimam et albam totam quam habebat, 


Tom. XXXVIMl. 


Google 


Freie Versionen. 65 


fecit tribus diebus et totidem noctibus ieiunare. Die vero quarta panem synapi confectum catulae 
exhibuit ieiunanti: quem dum gustaret, coeperunt oculi sui prae amaritudine et fortitudine lacrimari. 
Postmodum anus illa pudicae dominae domum adivit, quam iuvenis adamabat, et eam sua lacrimans 
canicula sequebatur. Domina vero dictam anum propter habitum religionis ipsius alacriter et be- 
nigne recepit et caniculam fortiter lacrimantem respiciens inquit: Quid habet canicula haec? Cur tam 
graviter lacrimatur? Anus ad eam: Cara domina, non dicatis; dicere nequeo. At domina potius 
instat. Anus: Si dicerem, cor meum in corpore creparet. Meus est dolor perpetuus, qui me de 
cetero non relinquit, sed quotiens eam video, totiens crescit dolor. Domina fortius eam infestat, 
ut dicat. Ad haec anus: Cara domina, — fortiter suspirans et lacrimans — haec quam lacrimantem 
inspieitis, filia mea fuit, ceteras puellas pulcritudine, sensu, castitate civitatis huius excellens. Acecidit 
quod quidam iuvenis exarsit in eam nec eius aspectu poterat sanari, unde quolibet die ad eam nunc- 
tios destinabat. Haec autem castitatis amica nunctios vanos remittebat, et quotiens temptabatur 
in amoris agone, magis pudica erat. ‚luvenis videns quod non nutu, non nunctiis quicquam 
lucrari poterat, suis maleficis incantationibuss -—- heu mihi tristis et misera — semper do- 
lens (Hs dolentem) lacrimando hanc meam filiam convertit in canem. Unde dolens se fore 
conversam in canem, quia prius consentire noluisset amori, lacrimari non desinit. Ad haec 
domina: Dic mihi, quis iuvenis? At illa dicere contendebat. At domina: Expedit quod reveles. 
Anus: Mori suspicor, si propalo.. Domina: Necesse est quod dicas. Anus: Cur vultis quod moriar? 
Ecce quando mihi menti venit, cor crepat. Domina: Omnimodo expedit quod dicas. At anus: Post- 
quam me tueri non possum et vultis quod patior inde dolorem, dicam. Et nominavit iuvenem, qui 
dominam adamabat. Cui domina: Quid ergo faciam ego? Hic enim iuvenis me crimine diligens credo 
per nunctios millesies me requisivit. Ego siquidem eum semper castitatis amore contempsi. Pos- 
sumne periculum istud incurrere? Consule, cara, mihi! Anus ad eam: Quod novit heri iuvenis, 
hodie noscit. Consulo ergo et laudo, ut quam citius potes, eius miserearis et facias velle suum, sicque 
poteris in tua forma et in tua pulcritudine permanere. Vade et mitte, ne differas; credo enim quod 
nunctia Dei sum, quae veni tibi casum tuum praenunctiare futurum. Hoc enim consilium tibi do pro 
Dei amore, qui me misit ad te, sicut credo, et pro remedio peccatorum meorum et quia misereor et 
compatior tibi. Ait domina: Precor, ut iuvenem hunc ad me introducas et bona munera de labore 
tibi donabo. Sic anus artificiosa dominam pudicam arte sua decipions iuvenem ylarem et iocosum 
Uuxit ad dominam, et adsocians eos cum gaudio et muneribus ad propria remeavit. 


[U. T. Ex. XIV] 

De quodam iuvene ab uxore decepto. Una vero die dum ad fenestram existeret, quendam 
vidit iuvenem statura formosum et facie praeclara venustum. (Quo viso mulier extemplo fuit iuvenis 
amore succensa et quomodo et cuiusmodi arte posset cum amato iuvene loqui, coepit anxie cogitare. 
Ipsa vero calliditate non vacua plena dolo pensavit quod cum dormiret dominus, claves hostii furare- 
tur. Quae sicut cogitavit mulier, effectui demandavit incipiens qualibet nocte inebriare maritum, ut 
securius exire valeret ad amicum et illius satisfacere voluntati. Dominus vero phylosophicis monitis 
eruditus opinari coepit ullos mulioris actus absque dolo non esse et ad quid sua coniunx frequenter 
et quotidie vacaret. Quod ut sub occulto (!) poneret ebrium se fore finxit. Cuius rei mulier inscia de 
lecto nocte consurgens perrexit ad hostium et aperiens amicum adivit. Vir autem suus in silentio 
consurgens venit ad hostium, apertum clausit firmavitque, fenestram ascendit et stetit ibi donoc in 
camisia suam revertentem vidit uxorem. Quae domum rediens pulsavit ad hostium. Vir audiens et 
videns interrogavit ut inscius, quis pulsaret. At ipsa culpae veniam postulans atque promit- 
tens se amplius non facturam blandis verbis virum allicere conatur, ut pormitteret eam, cum dies 
appropinquaret, intrare. Sed effectu (Hs effecta) verba finaliter caruerunt, effusis (As effusit) omni- 


N:o 4. y 


Google 


30 


25 


30 


35 


10 


15 


20 


25 


35 


40 


66 Freie Versionen. 


bus ab uxore blanditiis vir iracundus affatur: Unde venis, ganea? Non intrabis! Expedit esse et 
factum tuum tuis parentibus et consanguineis nequam et incestis operibus propalari. At ipsa 
magis ac magis allicere et mollificare nitebatur affatu. Vir iracundus et dolore vehementi repletus 
grandiori voce contumeliis gravibus resonabat uxorem. Uxor vero tempore iuvenis, sed dolo vetus 
magna voce clamavit: Pessime latro, non aperis®? Ecce vado ad puteum et me in eum prohiciam, 
eritque necesse quod, cum me longo tempore tenueris sicut scitur inclusam, reddas de mea persona 
parentibus meis rationem. Vir: Parum prosunt haec verba. Mulier: Ecce vado. Erat enim puteus 
prope domum, iuxta quem maximus lapis erat.e. Et accepto vi lapide in puteum illum proieecit 
et post puteum illico se abscondit. Vir sonitum lapidis audiens fore suspicatur uxorem et cogitat di- 
cens in se ipsum: Male feci. Quid faciam? Nonne necesse erit quod de illa reddam suis parenti- 
bus rationem? Et aperiens hostium ivit ad puteum hostio reserato. Et inclinato capite, si de 
uxore quiequam audiret, audivit aquam excaturizantem. Ait ille:: Mortuus sum, si [se] necaverit. Et 
dum super puteum estuans lamentaretur morte uxoris, pro certo eam credens se in puteum proiecisse, 
suaviter illa et absque strepitu domum intravit hostium bene firmans. Vir autem audiens hostium sic 
firmari dixit: O quanta est mulieris calliditas! Quis potest sibi cavere? Non vivit. Et revertens ad 
hostium sibi aperiri mandavit, tristis et dolens muliebri dolo derisus, dicens: Aperi mihi, et 
quicquid male fecisti, obsecro tibi, sponte remitto. At illa virum vituperans ait illi: Non intrare 
mereris. Unde venis, adulter? Suffecit quod de die solitariam esse me facis; non est necesse quod 
me de nocte relinguens ad lupanar moraturus accedas. At ille: Aperi, domina, parco tibi Mulier 
ait: Indignus es. Non intrabis; decet quod amici et consanguinei mei et consanguinei tui sciant 
opera, quae de nocte committis. Adulter, tu qualibet nocte surgis et hostium me dormiente furtim 
aperiens pergis ad ganeas quas tu tenes. Orto vero die sui consangninei talia audientes eum forti- 
ter increparunt dicentes quod bene sufficiebat, si stabat sola de die; non opportebat quod eam de 
nocte sic relinqueret incomitatam. Et sic arte sua mulier liberata est et quod meruerat flagitium 
evitavit. Viro vero, qui antequam dosponsaret uxorem, artes discere studuit, muliebris custodia nil 
profuit, nec eruditio sapientis. 


[U. T. S. 21, 13.] 

... Et ille: Quomodo, ancilla Dei, potes hoc facere? At illa inquit: Adduc mihi com- 
patriotam tuum, ceuius factis et dictis fides valeat adhiberi. At ille adduxit. Cui compatriotae 
vetula dixit: Emas .x. cofinos pretiosos exterius depictos coloribus et ferro deargentato ligatos. Et 
illos lapidibus minutis impleri mandavit; et sic actum est. Vetula vero videns (ut) omnia quae man- 
daverat praeparata dixit: Nunc homines .x. invenias, qui cofinos portent me et tuum socium secuturi. 
Et sic inventi sunt homines. Vetula ait: Ego et compatriota socius tuus ibimus praecedentes et pri- 
mus cum cofino nos sequatur, alii vero parum post incedant, ita verumtamen quod videri possint. Et 
cum ego ero et loquar cum depositario tuo tuam pecuniam reddere deneganti, ad eum venias tuam ab 
eo pecuniam petiturus. Et ego in salutis auctore confido quod tuam pecuniam tibi reddet. Ile vero 
fecit sicut vetula sibi iussit. Unde vetula cum socio decepti, seilicet cum compatriota suo, deposita- 
rii domum adivit uno cum cofino subsequente. Quae dixit: Ave, domine! Quidam Yspanus mecum 
fuit hospitatus in sero et Ymech vult adire. Quaerit primo pecuniam suam multam uni bono fideli 
homini deponere mercatori in .x. cofinis reservandam, usque quo reverteretur. Precor te itaque, de 
quo tota bona fides habetur, quod pecuniam istam custodias, cum aliquem de tanta fidelitate nesciam 
nominatum. Et dum talia loqueretur, qui penes eum peceuniam suam deposuerat, supervenit, iam illo 
cum primo cofino quiescente et aliis iam ordinate incipientibus apparere. Ille vero, qui pecuniam de- 
positatam sibi celaverat, arte mala repletus obviavit eidem, timens ne suam pecuniam postu- 
laret et ille cum cofinis peeuniam deponere non paveret, et dixit: O amice, bene venias! Quare 


Tom. XAXVIl. 


Google 


Freie Versionen. 67 


tantum tempus permansisti? Veni ot intra tuam pecuniam praoparatam integre recepturus. Et cum 
brachiis fictae caritatis amplexans dixit: Gaudeo multum quod venisti. Disposueram, si te Domi- 
nus ad aeterna vocasset, si certus fuissem, pecuniam quam penes me deposucras, in romissionem pec- 
catorum tuorum pauperibus erogare. Bene venias igitur, postquam te Dominus mihi restituit! Veni, 
recipias: nolo eam amplius custodire. Ille vero iucundus ct gaudens recepit pecuniam, sicut illam 
penes eum deposuerat, Deo et vetulao gratias multas agens. Et recepta pecunia vetula dixit: Volo 
ire cum isto domino deportantes cofinos festinare; parum enim veniunt, credo, verumtamen propter 
molem. Tu autem cofinum hune bene custodias nos expectans et domum ad reponendum facias prae- 
parari. Iste vero credens effici locuplex cofinum tentans inclusis lapidibus honerosum animo valde 
laeto servabat aliorum expectans adventum. Sed tamdiu poterit expectare, quantum et illi, qui Artu- 
rum (Ms Artesium) Britonnensem expectant. Et sie ingenio vetulao fuit celata pecunia restituta. 


[U. T. Ex. XVIL] 

De oleo puero commisso. Contigit quod quidam homo filium habuit, post mortem suam 
nil praeter domum unam ei relinquens. Iste vero cum sudore vultus sui pane suo cotidiano 
vescebatur et vix se poterat substentare, nec domum volebat vendere, licet multa inopia gravaretur. 
Habebat hic puer vieinum quendam multis divitiis locupletem, qui domum illam emere cupiebat, ut 
domum suam faceret largiorem. Puer autem nec prece nec pretio domum in denariis voluit commu- 
tare. Dives vero haec videns malignis artibus assidue pensabat, quomodo puerum supplantaret, ut 
domum ei subtraheret. Puer autem familiaritatem suam quantum poterat evitabat. Locuplex denique 
ille valde domus causa tristatus et quod puerum decipere non valebat, die quadam accessit ad pue- 
rum dicens ei: O puer, accommoda mihi pretio parvam curiae tuae partem... Hiis dictis 
cepit puerum et eum coactum ad iudicem deduxit. Existens autem coram iudice puerum accusarit. 
Puer veoro veste simplicitatis indutus diviti contradicens per diem unum indutias postulavit; quod iudex 
concessit. In illa namque civitate quidam erat philosophus qui Auxilium vocabatur Egentium, bonus 
homo et religiosus. Puer audito bonitatis suae et prudentiae praeconio perrexit ad eum sibique pro 
Deo et misericordia consilium petiit exhiberi dicens: Si vera sunt, quao mihi de tua bonitate ac mi- 
sericordia referantur, mihi domestico amore feras auxilium a quodam divite accusato. Philosophus 
audita pueri prece quaesivit, si iuste vel iniuste eum accusaverat. Qui dixit quod iniuste accusaba- 
tur et sacramento firmavit. Hoc audito dixit philosophus pietate commotus: Auxiliante Deo tibi feram 
auxilium. Sed sicut a iudice usque ad diem crastinam terminum habuisti, noli dimittere quin coram 
indico mane vadas, eroque tibi succurrere veritati paratus, adversae falsitati nocere. Puer autem 
laetus ut philosophus iussit egit... (Schluss ziemlich getreu nach dem ursprünglichen Texte). 


Google 


15 


20 


25 


30 


1 


1 


> 


un 


Anhang 1. 


Neue Erzählungen und Zusätze. 


Folgende Erzählungen stehen in der IIls der Cambridger Unw. Libr. L. 6. 11 (C!) hinter 
der Schlussformel der Disciplina Clericalis. Sie füllen die fol. 113°—1144. Eigentümlicher weise 
sind dieselben Erzählungen auch in der mittelenglischen Übersetzung (Hs in der Worcester Cathe- 
dralbibliothek fol. 136r—138”, s. Hulme, Modern Philology IV (1906), 67 ff.) vorhanden. Im dieser 
Übersetzung stehen die neuen Geschichten schon hinter den Vorschriften über das Verhalten dem Könige 
gegenüber. Obgleich wir sonst keinen Anlass gehabt haben, diese Übersetzung heranzuziehen, mögen hier 
die betreffenden Stellen parallel mitgeteilt werden. Die Worcester Hs war uns durch eine Photographie 
zugänglich. Man sieht bald, dass der englische Übersetzer sein lateinisches Original an sehr vielen Stellen 


gänzlich missverstanden und dadurch die eigentümlichsten Kombinationen zu stande gebracht hat. 


Cambridge, Un. Libr. Ii. VI. 11 (Ct). 


Miles aliquis, patriae suae infostissimus hostis, 
plurimorum convictus scelerum adiudicatus morti 
edicto regali et plebiscito populari exulatur. Et 
quia sibi nullum reliquerat amicum aut in patria 
aut in patriae confiniis, longe profugit, ubi non 
solum actus eius nefarii, sed etiam ignominio- 
sum eis esset nomen incognitum. Proposuitque 
laudabili novitate antiquam crudelitatem in man- 
suetudinem et infrenem temeritatem in tempera- 
tam fortitudinem convertere. Applicuitque alicui 
potenti, cui sic prudenter obsecutus est, ut et 
subiectis domini illius minime noceret et sibi 
maxime prodesset, dum et illis opitulabatur quan- 
tum promittebat fidelitas et minus nocebat quam 
exigebat innata crudelitas, dumque illis signis 
patentibus significaret, quantum plus posset quam 
ageret, 


Google 


Woroester, Cathedral Library. 
I, 


Svcho a knyght of his cuntrey of many hasty 


enemyes convict of his prevy synnes juged to 


the deth, but withe kynges saieng and of the 
people knowen soone from the people was he 
exiled, and for whi he left to hym no friend 
owther in the cuntrey or in thendis of the cuntrey 
fled fer of, wher nat only the act of his wik- 
kednes, but moche wors it was to hem purposed 
an vnknowen name with a laudable novelte thold 
cruelte and mansuete and the vndouted intempe- 
rat strength to converte and turne. Applied 
hym silf to suche a myghti man. To whom so 
prudently is infelawshipped and as of the subiec- 
tis of that lord he myght be leest anoied and 
to hym silf most profite, while and whan thei 
promytted plentevously as moche feith and lasse 


[7 


0 


noied than dide vnkynde cruelte, and while tho 


open signes bitokened moche more power than 


he myght do, 
Tom. XXXVLUL 


2} 


20 


235 


3 


© 


35 


40 


Neue Erzählungen und Zusätze 69 


Habebat autem in eodem familiscio contuber- 
nalem, summae virtutis hominem, qui virtutis simili- 
tudine illectus tum postulat, ut convenirent in 
amisciciam. Non abnegavit ille: sanctita est iuro- 
iurando amiscicia et paccio firmata communicandi 
dampna et lucra. Traduxitque ille socium exu- 
lem in civitatem suam. Nolens ei communicare 
uxorem suam in separatum duxit hospicium, domo 
sua nequaquam ei ostensa. Infestabatur autem 
ealom civitas a confinibus, sed eorum virtutem 
paucis diebus concludit virtus exulis, socio com- 
partitis fideliter omnibus lucris. Cum itaque 
pacem civitas ageret, aliquando solus ille per 
vicos commeans, ut fit, auro et ostro conspicuus, 
equo bellicoso sublimis, ab uxore socii sui visus 
ardentissime ab eadem adamatus est. Requisi- 
tusque, ut eadem nocte veniat ad illam, per in- 
ternuncciam pedissequam venit. Ille digrodiens 
magnum pondus auri cum multis preciosis lapi- 
dibus asportavit. Cumque hoc lucrum socio com- 
partiretur, unde haberet indicavit. Animadver- 
tit ille et suam corruptam esse uxorem et suam 
pecuniam esse comminutam. Cumque nocte pro- 
xima illum rediturum ex verbis illius percepisset, 
struit insidias. 


Adest ille dominus domus, qui se longius 
simulaverat ire; improvisus adest. Sub alveo in 
quo loricam rotare armiger solebat, occulitur 
adulter.. Non invenitur studiose quesitus; cum 
fatigatus rixaretur dominus, ipso (?) quod manu 
tenebat tamdiu pulsauit alveum iuxtaquem con- 
stiterat, ut eo perforato eciam socium parum 
saucieret. Finito postmodum iurgio et eo di- 
gresso onustior exit miles secundo quam primo. 
Compartitur lucrum: parantur iterum insidiae re- 
deunti. Occulitur post ostium camerae nec inve- 
nitur. Item partitur lucrum: tercio parantur 
insidiae. Proicitur in archam plenam mutatoriis. 
Quam cum vellet exquirere vultu constanti et in- 
tento, consentit illa. Dicit enim se velle ingredi 
tanquam sciencior tractandi atque revolvendi 
vestimenta. Talarique vestita astuta vestis furno- 
nae (Hs uestita instita uestis frunona) spaciositate et 
contexit et protexit adulterum. Quo non invento 


N:o 4. 


Google 


Forsoth he had in the same felawship a 
felawe, of high vertu a man, the whiche with 
symilitude and liknes of vortu chosen asked .hym 
as in friendsbip thei myghten come. He nat 
denyed: quoth halwoed and rightfully to swere 
friendship and covenaunt affermed and stede- 
fastly to be communed and commune to wyn- 
nyng and lossc. Bitooke and lad that exul his 
folaw into his citee. Forsoth willyng with hym 
to comuno his wif separat brought hym to host, 
nat shewed hym his house. Forsoth the same 
citee hasted from thendis, but the vertu anıl 
strength of theym was but a fewe daies. That 
exul or exiled man shewid to his felaw traewly 
of the oveen partis of al the lucre and wynnyn- 
ges. Whan also that pces was made and don 
in the citee, sumtyme he allone walkyng bi the 
strietis, biholdyng gold and silver made and 
hostriches and bors of bataile from an high, of 
the wif of his felaw was seen and most bren- 
nyngly of hir loved, and is required as that 
same nyght he como to hir bi the message of 
hir footemaide. He cam and went ageyn with 
grete weight of gold and many precious stones 
awey bare. Whan that this lucre he departed 
to his felawe, whar that he had it shewed and 
told. Advertisyng he and his wif to be corrupt 
and his money to be mynnised. (Lücke). 


To that ho the lord of the house symuled 
and foyned hym silf to go fer of; vnavisede to 
be. Vnder the barel in whiche the habergeam 
was wont to be torned happened thadvoutrer 
ther was hidde, and busily sought and nat 
founde. Whan the lord was wery, he and the 
wif laughed that he hield so long and knocked 
on the barel next whom he stoode, neither it 
parted nor opened. And the felaw a litel felt 
after that the grutche ended and he gon, with 
more charge left the knyght the secunde tyme 
than at the first. The lucre eveene partid. 


 Arraied theym eftsones with sawtis and watches 


to go ageyn. And hid was bihynde the chambre 
dore and nat founde. And so parted the lucre. 
The thridde tyme watches and sawtis arraied; 
he was cast in an huche ful of clothis change- 
able. Whan that he wolde seeke with a con- 
stant chiere and a stidefast face to his entent, 


20 


> 


5 


30 


2 


2 


3 


3 


4 


a 


0 


a 


0 


>) 


I 


10 


dolens ille Jiseessit. Dimittitur miles, remune- 


rato suo timore infinitto munere. Cuius facta 
particione Socio suo se jam non iturum ulterius 


iuravit. 


Tristis ille dampno possessionis suae, tristior 
vero adulterio coniugis perdicionem parat socio 
ot sociao ut adultero et adulterae. 
convivio abundantissimo inductisque 


Facto autem 
vicinorum 
suorum prioribus et parentibus et affinibus so- 
clusaque post cortinam coniuge inebriatoquo sub- 
dole socio quaerit ab eo, an placeat referre ad 
delectaccionem convivarım, quantam pecuniam ct 
quomodo abstraxit ab ea, 
adulterrium. Deceptus ille prece nimia et potu 


cum qua commisit 


nimio rem refert. Cumque in fine narracionis 
prae risu nimio spiritus eius suffocaretur, ut 
saepe fit, ut excrearet, cortinam sublevat et alli- 
gatam videt in suppliciis illam. Reversusque 
ad se fine mendacii, quicquid veri narraverat, 
fecit videri mendacium dicens: Cumque et alia 
agerem, visus (Hs visum) sum mihi supra pon- 
tem vitreum stare. Et ecce repente tonitruo con- 
quassari videbatur. Et cum ego in amnem vio- 
jentissimum caderem, terrore horribili sompno 
solutus sum. Extemporali itaquo versuscia rei 
gestae veritatem in falsitatem convertit fantasti- 
cam salvavitque quam fere perdiderat. Et paene 
in perdicionem misit socium suum, et perditus 
esset ille, nisi pepigisset sibi iuramento se deposi- 
turum omnem invidiam et omnem rancorem erga 
coniugem suam. Beconciliacione itaque facta 
novas adulterii machinas constituit illa. 
enim ille ex illius consilio domum emisset a pau- 
pere domui sui Socli contiguam, subterraneam 
perforat ille viam de domo in aliam habebatque 
liberum aditum, cum volebat. Cumque hoc illi 
non sufficeret, condicit ut in nupcias et in ma- 
trimonium convenirent, et articulatur in haec 
verba: Dominus meus socius tuus est. Dic ei 
quia de patria tua venit, quam in uxorem velis 
accipere, et mos vester est et lex sarracena, ut 
ponquis coniugem nisi ex dono viri legitime acci- 
piat: vis eam de dono illius accipere, cum alium 


Cum 


Google 


Neue Erzählungen und Zusätze. 


she consented. Saide only hym silf that he wolde 
entre as to knowe to drawe wrappe and folde 
the clothis and also to shape and olde clothis 
and furnons to breke and so by space of tyme 
covered protect and defended the advoutrier. 
The whiche not founde sorowyng he departed. 
The knyght for his iofinite dreede rewarded with 
grete mede. Of whiche particioun made with 
his felaw he now hym silf eftsoones nomore 
swore. 


Than he sorowful the hurt and damage of 
his possessioun and forsoth more sorowful the 
losse of his wif with the advowterer arraied to 
his felaw and felawesse as to the advowterer 
and advowteresse. Made forsoth an habundaunt 
and a plentivous felawship and feste, brought in 
and bad of his neighburghs and of his parentis 
and affinites, closed behynde the curteyn of the 
wif and his felaw replete and drunke, asked of 
hym if it pleased hym vnder guyle to reherce 
and tel to the delectacioun of theym at the feste 
how mocho money and in what maner he with- 
drow it from hir with whom he dide thadvow- 
try. Thadvowtrer deceived bi moche prier and 
drynk reherced the thyng. And whan in thende 
of the recreacioun of the mete the spirit of hym 
to moche bolned and stopped as often is don, as 
he drow the curteyn accised and bounden sigh 
and with turmentis, ther turned to hym silf to 
thonde of lesyng that sum what that he had 
told secmed to be of lesyng saieng: Whan 
and that other fested, it was seen to me to 
stonde on thentre of a brage and lo alsodainly 
the thunder seemed to be quasshed and broken, 
and whan j in al the violence with dreede fal- 
lyng of the horrible brak out of sleepe. And 
so of temporal thyng don turned the trowth in — 
to fals fantasy and saved that he had almost 
lost. And vtterly put his felawe in perdicioun 
and lost was wher that he covenaunted with an 
oth to depose al envie from his wif. With re- 
consiliacioun so made she ordeyned newe guyles 
and wrenches of advowtrie. Whan he forsoth 
of that counsail the house fallen and broken of 
a poore man to his house a litel straite way, 
she parted vnder erth from that house into 
that other and had his free comyng and goyng 
whan that he wold. And whan this sufficed 
nat to theym, they toguyder saiden as to 


Tom. XXXVIIl. 


10 


0 


[2 


5 


x 


a 


20 


2 


b 


Neue Erzählungen und Zusätze. 


[in] hac patria non habeas amicum. Qui cum me 
viderit, putabit esse suam et dubitabit. Quodsi 
revertatur domum, ut videat an ego sim, ego 
praecuntabor (sic) eum in thalamo. Ubi cum in- 
venerit me, arbitrabitur se esse deceptum et re- 
vertetur ad te. Et ego rursus praeveniam illum 
daborque tibi ab co videntibus illis, qui astabunt. 
Et factum est ita. 


1. 


Mercatores duo Romani erant, quorum alteri 
coniux erat castissima et pulcherrima, alteri vero 
nulla fide confoederata.. Cum aliquando de levi- 
tate muliebri disceptarent et gloriaretur ille de 
fide suae, alter vero contraliceret, pignora posu- 
erunt omnem pössessionem suam: iste quia illam 
corrumperet intra quindecim dies, ille quia hac 
firmata condicione non praemoneret eam maritus. 
Sollicitata igitur omni genere linocinii, cum nulla- 
tenus conduceretur, per pedissequam muneribus 
corruptam decipitur. Habebat autem anulum sibi 
primum mariti munus super omnes possessiones 
carım, habebatque verrucam in signum palmo 
et dimidio a genu in dextro femore. Cumque ita 
per pedissequam surreptum accepisset ille anu- 
lum noticiamque notae, quam dixi, ad socium re- 
ferret tanquam certissimi adulterii signa, frauda- 
tur ille maligna suspicione ille 
possessione fruitur exulis. Divulgatur res per 
urbem; eicitur illa ut adultera; coniugis sui nepos 
comitatur illam. Venit in Alexandriam, celatoque 
sexu virilibus indumentis ad regem se conferens 
multiplici servicio in regis amiciciam se contulit 
utpote facetissima et lepidissima. Fit totius regni 
administratrix; multiplicantur infinite regales 
(Hs multiplicatur infinito regalis) redditus provi- 
dencia illius. 


et exulatur; 


Mortuo itaque Romano imperatore 
adolescenteque eius fillo imperante, audita illius 
Alexandrini amministratoris sapiencia, mandatus 


N:o 4. 


Google 


71 


bien felawshipped in weddyng and matremony and 
articulerly in thiese woordis: Mi lord is thi felaw; 
say thow to hym tor whi thow camst from 
thi cuntrey in wifes right and for whi that it is 
yowr maner and saracyns lawe nat as to take 
a wit but of the yift of a lawful man; wiltow 
have hir of hym and of his yift as that thow 
hast nonother friend in this cuntrey. Whiche 
whan he seeth me, shal trowe to be his and 
shal doubte. Than if that he turne hom as to 
see whether it be j, j shal meete and abide hym 
in the chamber. Shal arbiter hym silf to discei- 
ved, than he turneth ageyn to the and j eft- 
scones shal come bifore hym and so shal he yeve 
me to the to be seen of al theym that standen 
aboute; and so was it don. 


1. 


in Rome of the 
whiche that oon had a wif, a chasto and a faire 
womman. Forsotli that other no trusti feith had 
in no womman, 


Ther were II. marchauntis 


Whan and wherfor sumtyme 
whan and other wern disceived of wymmenis 
lightnes, he forsoth of the trust and feith of his 
wif ageynsaide that other; of the whiche the 
put in plegge al their possessioun: this that he 
shuld corrupt hir withyn .XV. daies, he for whi 
as with this condicioun stidefastly kept that the 
husbond shuld nat warne or tel his wif of this 
covenaunt. She therfor busied with al maner of 
lightnes as with nothing lad nor huyred, bi hir 
footemayde or seruaunt with yiftes corrupt she 
was disceived, Forsoth she had a ryng that is 
to of hir first husbondes yift above al posses- 
siouns most kiere. She had also a vernacle in signe 
and of (sic) an hand and an half from the kne 


vnto the right hipe. And whan so bi the foote — : 


maide or seruaunt prively had taken he that 


knowen ryng and with the knowlache that j have 


saide told and rehersed to his felaw as signes 
and tokones of most certayne advowtrye, he bi- 
take with cursid suspeccioun exiled hym silf of 
his possessioun and vsid of exile. This thyng 
noised bi the cite, she was outcast as advow- 
teres and to the nephew or cosyn of hir hus- 
bond she was committed. Thei cam in to Ali- 
saunder and coverel and hid with strength and 


[_oı 


5 


45 


un 


o 


72 Neue Erzählungen und Zusätze. 


Romam adiit: pacificat imperium restituitque ino- 
litas leges, in amiciciam imperatoris et civium et 
provincialium summis meritis se mittit, proditori 
suo nullam significans simultatem. Casu coniu- 
gem inter pauperes pauperrimum invenit, quem 
nutriri fecit. Coram proditore suo narrari feeit 
praedictam perdiccionem (lies: prodicionem) ad 
delectaccionem convivarum. Tunc demum se ape- 
rit: iudicatur in mortem ex confessione sua, rodit 
pauper (Hs parumper) ad res suas et illa ad con- 
iugem suam. 

Anm. Vgl. über diese das Wettemotiv (@. 
Paris, Le Cycle de la gageure = Romania XXXII 
(1903), 481—551) enthaltende Erzählung Hulme, 
A middle English Addition to the Wager Cycle = 
Modern Language Notes XXIV (1909), 218—222. 
Das lat. Original des mittelenglischen Textes hat 
sich somit inzwischen auffinden lassen. 


II. 


Quidam volens castigare nepotem suum et ab 
illiscito retrahere amore mulierum et ex innume- 
rabilibus adversitatibus, quae huius rei gracia 
saepe contingunt (Hs contigit), cuiusdam clerici 
pavorem scribere curavit. 


Erat vir quidam praepotens, habens uxoren. 
Qui quadam die a domo sua itineris spacio unius 


kynde of clothis beryng hym silf evene to the 
kyng in manyfold seruice in the friendship of 
the kyng hym bare, as myght be in curtesye 
most swift and light as admynistratrice of al the 


recalme. The kynges rentis wern infinytily mul- 6 


tiplied bi his providence. Than themperour of 
Rome dede; his yong sone whan he empired 
in the empire, herd of the sapient wisdom 
of hym of Alisaunder, sent hym to Rome, 


peased thempire, restored soft and easy lawes, 10 


into the friendship of themperour and the cite- 
zoins and tho provyuce with his high merites, 
nat puttyng hym silf any symulacioun or token 
vnto his traitour. Bi hap and fortune fond hir 


husbond among poore folk most porest and dide 15 


hym to: be nurisshed. And bifore his traitour 
dide to be rehersed his treason bifore the cite- 
zeyns; that don arraied a feste to the delecta- 
cioun that is to say of felawship and festers; 
than at the last he opened and deemed into 20 
deth of his owne confessioun. The pore man went 
his wey and she to hir husbond. 


Ill. 


Sucheon willyng to chastice his nephew or 
cosyn and to withdrawe hym from the vnlieful 


love of wymmen and from the vnnumerable ad- 25 


uersites whiche often tyme fallith of this vnhappy 
thyng, of suche a clerk dide to write the pavour, 
basshidnes and the dreede: 

Suche a myghti man ther was whiche suche 


a day from his house the space of a daies Jorney 30 
went to his place. The wif forsoth for hir hous- 
bondis made sure suche a clerk hir love cald in. 
the derk of the nyght. Whiche while of the 
fowle lust that thei vsiden, the husbonde vnavi- 
sed and vnwares com hom ageyne. Forsoth ther 35 


diei ad quoddam placitum perrexit. Mulier vero 
20 per Ssui viri absenciam quendam clericum, ama- 
torem suum, sub obscura nocte advocavit. Qui 
cum obscoeno concubitu perfruerentur, ex impro- 
viso maritus rediit, obvium enim fuerat in itinere 


= 


qui placitum protelaverat. Cui venienti omnis 
familia cum luminaribus occurrit. Quod clericus 
audiens, quo verteret se penitus Ignoravit. 
Tandem latenter egressus et prao nimio pavoro 
stupefactus, quid ageret, quo se verteret vel per 
quem aditum a curia exiret, penitus ignorabat. 
Audiebat enim omnem familiam, ut fit in tali 
negocio, commotam et ad ea, quae domino et 
sociis suis et equis erant necossaria, praeparanda 
huc illucque cursitantem. Interim mulier, quam 


Google 


mette hym in his jorney whiche plesaunt thynges 
hym told. To whom al his housliold meyne mette 
hym with lightis. The clerk heryng that wher- 
for to torn hym vtterley ho wist nat, only out 


of the chamber hee went for to huyde hym, and «0 


for overmoche dreede so astonyed that he wist 
nat wher to torne hym or bi what wey to go 
out of the court, vtterly ho wist nat. Forsoth 
also he herd al the houshold as in suche a busy- 


nos evene moeved and to the thynges whiche to #5 


Tom. XXAV1l. 


10 


15 


20 


25 


30 


Neue Erzählungen und Zusätze. 


impia mordebat consciencia, pro metu, ne cum 
clerico caperetur, sollieita occurrit marito, verbis 
delinans, ne aliquid suspicaretur de perpetrata 
nequiscia, volens «si posscet non solum eum, sed 
socios omnes simulata leticia, ne alicuius rei 
gracia foras egrederentur, quasi tam citae regres- 
sionis causas requirendo, se laetam in quantum 
poterat contra amicum ostendendo, retinere. Miser 
vero in angulo latitans propter metum familiae, 
donec omnes sopirentur, non est ausus a curia 
exire; sciebat enim se privari vita, si eum tali 


hora ibi invenisset alıquis de domini familia. 


Qui in tanta positus angustia, nullius repe- 
riens fugae subsidia, vidit tonellum ex ima 
parte fundo tarentem intra domus atria. Quem 


dum vidit, illuc tendit, volens ibi se abscondi; 
subintravit imminensque periculum evadere sic 
speravit. Sed mox illi pavitanti coepit pavor 
augmentari. Nam erat ursus ligatus in curia illa: 
qui catenam suam rupit. Quem canes insectan- 
tes, hac illacque sequentes et morsibus attrec- 
tantes, illum gradu retrogresso in tonellum su- 
pradictum subintrare coegerunt. 


familia cum fustibus et vi magna volens ursum 


Accurrensque 


extrahere non valuit perficere. Erat autem corpus 
absconditum totum nisi caput solum. 
gracia, ut foras expellerent, currunt ex altera 


Huius rei 
parte fundum tonelli proicere. Miser intus, qui 
latuerat, tremens, gemens, Deum orat et ne pos- 
sint confringere, multo tenet conamine. Pelle vero 
pulsat ursi dorsum et capite tenet fundum; velit 
nolit ursus fugit, et miser latens sie remansit. 
non sint huius imme- 


— Huius rei sectatores 


mores. 


N:o 4. 


Google 


9 


the lord and his felawship and to hors wern ne- 
In the 
wif was so genawen in 


cessary here and ther ran and arraied. 
meane while the wikked 
hir conseience for dreede lest she shuld be take 
the 
delicious wordis that he shulds nat be suspect 


with elerk, mette hir busbond with faire 
of hir ceursed deedis, willyng if that she myght, 
nat only hym, but al his felawship in like glad- 
nes, lest anytlıyng with grace issued without 
furtli as only the cause of his so soone comyng 
to require, she beyng grad in asmoche as she 
myght to witlihold as to shewe agenst a friend. 
The wretchid clerk huyding in a corner for the 
dreede of the houshold meyne, til al wern hou- 
sed, was nat so hardy to go out of the court. 
Forsoth he knew hym silf to be prived of his 
lif if he at suche tyme he wer ther founde of 
any of the lordes meyne. Whiche put and sette 
in. sofraite an angwissh, seeyng nowher no 
subsidie refuge nor help whider to flee, sawo 
a tonne of the whiche that on end was out lay 
in the porche of the house. The whiche for- 
soth whan he had seen, thider tended and willyng 
hym silf ther to huyde entred in, hopyng to 
escape the perel folowyng. But with the maner 
of that fere and basshidnes his drede biran to 
For whi ther was a 


the whiche brak his 


augmente and to encrease. 


bere tied in the court, 
cheyne at the discours and rennyng of the ser- 
vauntis whom the houndis foloweden hider and 
thider and in their pursute hym bote and driew 
and of veray neede coarted hym to entre into 
the tonne above saide. The meyne and seruaun- 
tis fallyng to with grete and stavis willyng to 
drawe hym out myght nat performe it, whos body 
was al hid save only the hede. The grace of 
this maner thyng of theym withouth furth ex- 
pelleden ran to that other part of the tonne to 
cast out. the bottum. The wretche whiche was 
hid withyn tremblyng, quakyng and wailyne, 
praieng god that thei myght nat breke it, hield 
fast with al his myght and with his feete kno- 
cked and smote on the beres bak and with his 
hede he hield the bottum; so the bere, wold he 


nold he, fled and the wretche huydyng remayned. 


‘ The suters of this thyng ne bien thei nat of this 


vnremembred. 


10 


10 


2) 


25 


30 


40 


10 


20 


25 


30 


4 Neue Erzählungen und Zusätze. 


Paris, Bibl. Nat. lat. 16505 (P®), fol. 179"b. Hinter den Worten: Jam potes si vis ad lectum 
venire et ibi quiescere (U. T. S. 14, 25) ist folgende Geschichte eingefügt, die gewissermassen eine Fort- 
setzung zum Ex. IX bildet: 

Accidit autem post ea quod ille vir iret ad nundinas et citius quam crederet mulier eius, 
rediens pulsavit ad ostium et clamavit. Quae valde perterrita nescivit, quid faceret de leccatore suo 
juem secum habebat, nesciens ubi posset eum abscondere. Quae occurrit tamen marito suo et ape- 
riens ostium finxit se esse laetam, et dicto „vale“ dixit: Domine, Deus visitavit nos sicut mihi 
videtur, quia bene videtis de pravo oculo vestro. (Juod negans incepit mulier affirmare dicens: Domine, 
modo claudatis bonum oculum et respieite de pravo, quid est hie, et iterum cum alio! Tunc dicens: 
Domine, bene claudatis bonum et bene respiciatis de alio! Et sic discessit eius leccator illo claudente 
bonum oculum. 

Gleich dahinter ein anderes Exemplum von Weiberlist (fol. 1808): 

Quidam adamavit uxorem cuiusdam, qui iactavit se et vadiavit quod haberet quicquid ille 
habcbat, si velle. Quod sciens mulier redeunte marito obstruxit nasum suum fingens quod muscum 
foctebat maritus suus. Qui quaesivit ab ea causaın; et dixit quod habebat dentem putridum et foeten- 
tem, et quod nullus posset durare iuxta eum, nisi traheretur. Qui ceredens ei mandarvit tractorem, cum 
quo prius locuta fuerat mulier. Et traxit dentem sanum, quem ostendit mulier. Quem deldit lecca- 
tori. Et sie illum ostendit leccator sociis suis, cum quibus vadiaverat se et lucratus cst. 

(Cf. Jacques de Vitry, Exempla, ed. Crane, N:o 248, p. 104, p. 238.) 


Fol. 187vYa sind hinter der Geschichte vom zu lange verweilenden Diebe (u. T. Ex. XXX) 
folgende Geschichten eingeschaltet: 


1) Exemplum quod pater non debet se expectare ad filios post mortem. 


Quidam dives habebat tres filios, quos vocavit coram se, cum esset in articulo mortis, et ait 
seniori: Nosti, fili carissime, quod multas tibi relinyuo divitias, quas ego propter te et fratres 
tuos acquisivi et servavi et parcius quam debui pauperibus subveni; propter quod ımodo vadam ad 
poenas purgatorii. Nunc mihi die: quid daturus et facturus es pro anima mea? At ille plurima- 
rum celebrationem missarum et quamdiu viveret largissimas dixit se facturum elemosinas. Idem pro- 
misit secundus natus. Pater igitur benedicens eis et laudans eos pro tanta promissione interrogavit 
filium suum minimum, quid facturus et quid daturus esset pro anima ejus. Cui ille: Tibi, pater, iuro 
et firmiter servabo nunquam nec unum denarium de omnibus hiis, quae mihi contingunt, pro anima 
tua me daturum. Quem cum pater offensus malediceret, ait: Audi, pater carissime, consilium meum 
et quam diu vivis, bona tua pro te ipso distribue, nec auxilium animae tuae, quam ipse iuvare potes, 
committe mihi aut alii, nec quaeras quod post mortem fiat tibi chandellus (Hs chandellum) attendens 
illud Catonis: Plus aliis de te.quam tu tibi eredere noli. Propterea ergo, pater carissime, et similia 
fratribus meis promitterem, sed animadverte: Quomodo nos possessores haram divitiarum facti ipsas 
distribuere pro te debeamus, cum tu amore nostri nobis eas tradas nee te ipsum iuvare velis? Certe, 
quivis nostrum utilitaten suam plus diligit quam tu, et de te minus sollieitus erit quam tu sis, 
Hoc audito pater coepit iuniorem fillum suum deosculari et praeferre duobus reliquis, ideo quod ipse 
solus sibi dixisset veritatem, et ante mortem suam divitias largissime pauperibus erogavit. — Augustinus 
ad Macedonium: Nemo potest veraciter amicus esse hominis, nisi primituo fuerit ipsius veritatis. — 
Pater: Qui diligit iniquitatem, odit animam suam; sei qui sibi nequam, cui bonus? 


Tom. XXXVM. 


Google 


zı 


=) 


Neue Erzählungen und Zusätze. 


2) Exemplum quod non debent se depauperare patres, ut bene maritent fllios suos. 


a) Quidam dives unicum habebat filium, cui in vita sua dedit omnia, quae habebat, ut filius 
melius et divitius se posset maritare. Veniens itaque uxor filii in hospitium soceri coopit eius praesen- 
tiam aegre ferre, conquerens quod frequenter tussiendo nocturno tempore rumperet sompnum eius; sie- 
que factum est quod pater a domo remotus dimota in quadam casula habitaret et filius suus, cui 
omnia contulerat, valde tenuiter ei provideret necessaria. Mittebat autem sibi cotidie vietum tenuem 
per fillium parvulum quem habebat, non sustinens quod pater eius domum suam saltem tempore 
prandii frequentaret. Quodam autem anno appropinquante hyeme rogavit fillum suum per parvu- 
lum filium, ut sibi in aliqua veste contra hyemem provideret. Qui dum renueret et filium suum in- 
creparet, tandem parvulus, qui compatiebatur avo suo, fletu obtinuit quod ad vestiendum senem 
quidam pannus grossus emptus fuit. Visum est autem illi nequam filio quod pater suus nimis haberet, 
si totum illum grossum pannum haberet et divisit illum per medium et dedit puero filio suo medie- 
tatom, ut portaret avo suo, ut pro tunica faceret scapulare. (@Quem accipiens filius dixit patri sno: 
Pater, da michi aliam medietatem. Cui pater: Qnuid facies? Respondit puer: Ego servabo, quousue 
tu eris senex, et faciam tunc tibi tunicam vel scapulare, sicut facis patri tuo, avo meo, et certe non 
amplius dabo tibi. Hoc audiens pater pueri compunctus coepit flere et ait intra se: In caput meum 
istud redundabit. Et vae mil, cum senuero, nisi melius exemplum dedero filio meo! Et statim 
fecit parari bonas vestes patri suo et reduxit eum ad domum relinquens ei puleriorem thalamum et 
lectum et faciens eum sedere in capite mensae et exhibens ei omnem reverentiam et honorem quem 
potuit, ut hoc exemplo puer edoctus suis parentibus posterius esset. 

b) Quidam homo fuit in Rothomagensi diocesi, qui [cum] uxore sua cessit omnibus bonis suis 
filio suo unico, ut ille sponsam duceret ditiorem. Filius autem fideliter promisit yquod habundanter 
patri et matri, quamdiu viverent, provideret. Separatim autem patri et matri habitantibus primo satis 
habundanter providit filius; tandem claudens viscera pietatis nimis eos tenuiter procuravit. Quodaın 
autem die dominico vidit mater carnes ferri ad domum filii et dixit marito: Diu est quod non satis 
comedistis. Ite ad domum filii vestri et invenitis ibi bonam assaturam. Tempore itaque prandii 
venit pater pulsans ad hostium. Statimque filius impiissimus assaturam, quam ad comedendum iam 
in partes diviserat, iussit abscondi. Intrante autem patre interrogavit. quid vellet. Qui respondit: 
Volebam hic prandere putans hic aliquid boni esse paratum, quia fame torqueor. Vides, ait filius, 
quod habemus: accipe hos duos denarios et eme tibi et matri meae, quod comedatis. Exeunte autem 
patre flente clausum est ei ostium post talos, et assatura reportata est. Et cum filius frustrum assa- 
turae ad comedendum ori suo applicaret, versum est in buffonem et insiliens faciei eius sic ei 
adhaesit, ut pedes superiores cum duabus maxillis eadem caro fieret et reliquum corpus ante os 
eius dependerit. Statimque vocato presbitero presentatus est archiepiscopo, peccatum suum confitens 
et rem gestam per ordinem narrans. Archiepiscopus autem habito consilio ei pro poenitentia iniunxit, 
ut iret ad maiores villas Franciae et coram notatis iuvenibus et pueris factum narraret, ne quisquam 
auderet de cetero parentes contempnere, sed sicut praecepit Dominus honorare. 

Eodem tempore frater Johannes de Magnoponte de ordine Praedicatorum cum aliis iuvenibus 
vidit illum hominem Parisiis sicut dixit. 

(Zu ‚a) 'Houce partie’ cf. Gröber, Grundr. IL, 907 u. die dort eit. Lit. zu b) Etienne 
de Bourbon,.Anecdotes historiques ed. Lecoy Je la Marche Nr 163, p. 140 £.). 


3) Exemplum de virginitate. 


Audivi quod quidam symia in curia cuiusdam divitis soliti facere distributiones pauperibus in 


10 


15 


20 


30 


35 


gremio cuiusdam puellae, pauperculae virginis, se incumbebat semper omnibus aliis dimissis nec poterat 40 


a gremio illias avelli, nisi quod aliquando ad mensam domini ibat et ibi subripiendo panem et 


N:o 4. 


Google 


1 


15 


20 


> 
a 


30 


76 Neue Erzählungen und Zusätee. 


carnes et quaecumque poterat illi virgini ferebat. Quo comperto convenit dominus quod illa virgo 
cotidie veniret. Et sie semper feeit symia ille; tandem autem contigit quod quidam garcon eam 
defloravit. Quae postmodum illi symiae intantum displieuit quod statim ad guttur illius saltavit et 
cam strangulasset, nisi foret abmissa ab illo symia illa puella. Si autem animal irrationale habuit 
tantum zelum de virginitate, quantam habet Christus virgo et sponsus virginum, quantam etiam debe- 


ınus habere? 


4) Exemplum contra illos qui quaerunt orationes bonorum et nolunt emendare vitam suam. 


Nota de illo, qui visitavit socium suum. (ui intraverat abbatiam et ipse moratus in scalis 
acquisiverat plurimas praebendas, et eum iret ad ipsum, quaesivit monachus, quomodo illi esset. Qui 
respondit: Bene, quia in via sua venerat per tres abbatias et fecerat se commendari orationibus 
eorum. Cui respondit monachus quod fuit quidam burgensis, qui dum graviter infirmaretur, mandarvit 
phisicum; et cum ille venisset, dixit burgensis quod nullam reciperet medicinam nec ostenderet urinam, 
sed ascenderet sanctam aram (Hs arıkam) et acciperet librum et legeret in eo quicquid vellet, ut 
verbis et earminibus eius salvaretur. Et ille quasi delusus, iratus recessit. Et similiter secundus ct 
tertius. — Et tu sie facis: potionem penitentiae accipere [vis] nee vis ostendere urinam in confessione, 
sed orationibus aliorum quasi carminibus vis sanari. 


Laon (La), fol. LAÄX?: 

Hospitati sunt duo latrones in ddomo cuiusdam bonae matronae. Dant ei in custodia bursam 
p«cuniae, iniungentes ei quod bursam illam non redderet alteri corum sine altero. Alter eorum venit 
ad illam solus, sieut consueti erant defraudare alieui. DBursam petit dicens quod venit pro communi 
nerotiatione eorum, quia socius suus expeetat eum in villa pro mercatura eorum. Credens ei et videns 
quod alter eorum crat, tradidit ei bursam. WVenit postea socius alius bursam quaerens. Respondit 
se cam jam tradidisse socio suo. Dieit ille quod de socio suo nihil seit, sed bursam tradiderunt ei 
ita quod alteri eorum non traderet illam sine altero. WVocat illam latro coram iustitia. Consulit bona 
matrona quendam bonum vicinum suum qui respondet pro ea et faetum cum conditione repetens respon- 
det: Amice, ista domina confitetur se recepisse bursam talem a vobis et sub conditione hac quoıl 
alteri vestrum non rädederet illam sine altero.. Modo addue socium tuum tecum, et reddet vobis 
bursam. 

(Cf. Chauvin, Bibliogr. des ouvrages arabes VII, 63.) 





London, Brit. Mus. Harley 3938 (HP), fol. 99" steht hinter den Worten: diu durant ei possessa 
(u. T. S. 30, 16) steht folgender Excurs: 

Alius: Cave tibi ne aliquid facias vel dieas iratus, quia hoc habet natura humana ut animo 
quoquo pacto turbata in vero falsoque diseernendo diseretionis eareat oculo. Alius: Quatuor sunt quae 
adiuvant post mortem: oblationes sacerdotum, orationes iustorum, elemosinae carorum, ieiunia amico- 
rum, nec tamen adiuvant post mortem quae in hac vita non promeruit. Alius: Tres infelieitates sunt 
in homine: prima in eo qui nescit et non interrogat, seeunda in co qui scit et non docet, tertia in eo 
qui docet et non adimplet. Alius: In electione viri spectanda est virtus, genus et Sapientia, in eligenda 
uxore pulchritudo, genus, amicitia, mores cum honestate. Alius: Tria sunt quae mentem vagam stabi- 
lem faciunt: vigiliac, meditatio et oratio. 


Tom. XXXVIH. 


Google 


Neue Erzählungen und Zusütze. 77 


Wien, Hofbibliothek 3530 (W2), fol. 110”: Hinter den Worten quia timor Domini clavis est 
ad omne bonum et ad percipiendam gloriam (u. T. "S. 46, 3) steht folgender Zusatz: 

Narrasti breviter, care pater, quae universaliter seu generaliter debeant [in] conviivis et aliis 
comestionibus observari. Nunc supplico doceas, qualiter in usu et comestione rerum specialiter 
(Hs spiritualium) debeam ın»3 habere: in comestionis principio, medio et fine. Pater ait: Postulas 
breviter, quod nimium 6st prolixum. Si tamen tibi placet, ut petitione tua penitus non frustreris, 
dicam praesentialiter de re quadam, circa cuius comestionem plures fiunt rusticitates quam in alia 
re comestibili fieri possint. De aliis alibi forsan tibi tractabo Deo concedente. Filius: Precor, 
‘pater, adimpleas iam promissa. Pater: Ovum est, in cuius comestione plures incurialitates perpe- 
trantur. Prima [et secunda] incurialitas in eius fractione consistit; tertia circa retentionem ipsius atten- 
denda; quarta in ovi et salis vicaria permixtione versatur; quinta et sexta rusticitas attenditur 
in re, quae permiscuit illa duo; septima est quaedam communis rusticitas, videlicet boli panis in 
ovo immissio iterata; octava dicitur ovi communicatio cum quocumgue; nona et decima insita est in 
consummatione, cum cortices ovi ab albumine separantur. Filius: Bone pater, sermonis tui brevitas 
super hiis rusticitatibus ovi obscuritate, Quantum ad me, nimis est confusa; ideoque te rogo quod 
mihi dicta tua dilucides, unaquaque incurialitate per sensum proprium vendicata (Hs vendi- 
centem). Pater ait: Prima est (Hs ejus) rusticitas, si frangatur ovum ex aliqua summitatum; secunda 
fit, si ex costis unguibus dirumpatur; tertia est, si nudis et inopertis manibus teneatur; quarta, si sal cum 
ovo stipula vel [l]igniculo aliquo permiscetur; quinta si cum stipula colligitur vel [l]ignicalo, quo quis prius 
ovum permiscuit; sexta est, si hiig sic peractis cum eodem ligniculo ovum permisceatur iterato ; septima 
fit, cum panis in ovum mitteretur et post morderetur et iterum remittitur in eodem; octava est, si uni- 
cunr ovum pluribus manibus infestetur, vel si idem ovum quis cum pluribus communicet vel etiam 
partiatur; nona foedissima perpetratur incurialitas, cum iam quis comedit quiequid est liquidum intra 
ovum, et post fracto cortice unguibus dividit album, quod quis coagulatum a cortice priori sic turpiter 
repraesentet; decima, cum gulosus comestor non credit album a cortice totaliter evulsisse, corticem in 
os mittit et si quid forte remansit ibidem, dentibus cautius id abradit. — Filius: Care pater, dixisti 
quod precibus postulavi; non tamen mihi videtur posse sufficere, nisi sciam quod ita rusticitas et 
culpa perpetretur, ut sciam causam reddere, quare unaquaeque per se apud probos rusticitas cen- 
seatur. Pater ait: Fili, scias quod prima rusticitas ideo iudicatur, quia in tali fractione parcitas et 
gulositas denotatur. Filius: Quomodo istud “"probas? Pater: Parcitas perpenditur: communiter (Hs 
quoniam) cum successissent alicui curialiter tria ova vel quatuor comedisse, subtilizat in faciendo 
per ovum foramen ex summitate aliqua. Sufficiant sibi duo; nam plus immoratur quis in comes- 
tione taliter ovi fracti quam si ex latere incepisset id ipsum. Gulositas sic probatur, quia run- 
pendo potest abstrahere substantiam ovi fracti. Filius: Si ovum rumperetur ex costis, fieri posset 
ut tamen vel maiorem moram traheret in comedendo et omnem ore (Ms ovo) substantiam ovi eriperet 
ab eodem. Pater: Tertium est, quia in saepissima fractione ovi et parcitas et gulositag denotatur; 
quod perpetratur, si rompatur ovum ex summitate, quod non contigit ex costis de aequitate, de rigore. 
Tamen semper est rusticitas reiterare bolum. Et ideo poma inciduntur et dactili franguntur, non mor- 
dentur. Error communis evitat rusticitatem inesse saepius in ore, Saepius in misso et in cocleari. 

Dann die Schlussformel (u. T. S. 46, 7): Ob haec igitur immensam omnipotentis Dei clemen- 
tiam supplices exoramus etc. 


Google 


— 


0 


15 


30 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Nachträge und Berichtigungen. 


S. XXVI, Anm. 1: lies eine statt jene. 

S. XXX. Der Wortschatz des Petrus ist von Nonius beeinflusst (vgl. caputium, diutinaro, frusta- 
tim, deargentare, prosapia). — Auscultare findet sich z. B. auch in der Regula Benedicti. 

S. XXXIT, letzte Zeile: s& als Fragepartikel findet sich schon altlateinisch und klassisch. 
. XXXIV, Z. 13: lies responso statt reponso. 
,‚ varia lectio 9: lies @? statt Gg”. 
v.]. 15: lies cantus statt kantus; cantatrices statt tantastrices. 
‚v. l. 10: lies civitatis statt civitatio. 

S. 7, 2. 27: Tu qui... eculpabo offenbar zwei Hexameter, aber der Schluss des zweiten ist nicht 
korrekt erhalten. — v. |. 10: lies E*. 

S. 8, 2. 3/4: in eo erscheint ein überflüssiger Zusatz. — Z. 10: lies stultitiae. 

S. 9, Z. 11: doch besser: ex frumento. 


mn nz 
SD Eu u 2 


S. 10, Z. 2: lies: consilarium. — Z. ll: wohl Deus aus v. ]. zuzufügen. 

S. 11, Z. 3: lies doch: carmine statt carme (vgl. v. ].). 

S. 12, Z 13: richtiger graviter strinxit (des rhytmischen Satzschlusses wegen). — Z 17: cor- 
roboravit als Satzschluss besser. — Z. 23: streiche vi aus dem Text. — Z 28: lies per aedem statt per 
sedem. — Z. 29: lies occasio sessionis statt causa sess. — Vielleicht auch causa mortis statt ec. 
operis, jedoch kann das letztere = Ursache zur Handlung aufgefasst werden. 

S. 13, 2. 1: lies exspatiarentur. — Z. 3l: clobi nur in Br’, deswegen vielleicht zu streichen, 


vgl. S. XXVI, Anm. 2); die übliche Verbindung ist allerdings globus visei, falls man überhaupt das Wort 
noch halten will. — v. ]. 2: füge zwischen Br'Kr noch E' hinzu. 
S. 14, Z. 29: futurorum ist unklar. 


S. 17, Z. 9: auch der Acc. bei ardere (schon in klass. Zeit) wäre zu rechtfertigen. — Z. 14: lies 
dolere statt dolore. 
S. 19, 2. 15: vielleicht tandem "zu lesen statt tamen. . 


S. 19, Z. 20: R deberet 
S. 26, v. l. 8: lies Br’ statt Bs?. 


S. 30, Z. 9: besser: in Deum pecces. — v. 1.3: lies C' statt C*. — Im Gedicht, 2.2: besser inscito 
als inscio. 


n E „ deceret. — v. 1. 11, 11/12, 14: füge hinzu: Be#. 


S. 33, Z. 15: lies instabat statt instigabat. 
S. 38, Z. 16: lies dormire. 
$.39, v.1.11:Grata...hora=Horatii Epist. T, 4, 14. 


N 
„pa 
2 


4: semper wurde von uns zugefügt. 

. 19: lies est statt et. 

19: „ pro „ P®. 

. 5: lies ab opere corporali. 

. 13/14 ist die Lesung der Hs beizubehalten. 


= 
on 


nn u 
„Pi RS 
Pr 
NNNNN=«NN 


u 
en 
oo 


Google 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 





Original from 


Digitized by Google UNIVERSITY OF CALIFORNIA 


& l 

RETURN CIRCULATION DEPARTMENT 
TO» 202 Main Librar 
LOAN PERIOD |] 
HOME USE = 





ALL BOOKS MAY BE RECALLED AFTER 7 DAYS 


Yrogang MeV De Faneweri Uy calling € : 
een W- Dringing ine bouls to ira l ;; 
TH [ACNR:Que may De mare 4 deu Brlar to uue c'. 


DUE AS STAMPED BELOW 


Q 

De LıJ 

“2 Q) 
ee 
"ZEREEEE 
UN. 


UNIVERSITY OF CALIFORNIA, BERKELEY 


MAY F] YNL 
RETD APR 19 1% 
AUyt- g TUN 


rec’d circ. = 


BERKELEY, CA 94720 = 


FORM NO. DD6, 60m, 1/83 


.„m—. 


Google 





























Bots, Google UNIVERSITY OF CAUFORNIA 


Onsinl rom 
Dataeaoy GOOgle UNIVERSITY OF CALIFORNIA